Þer, Çiya û Estetîk

YAÞAR EROGLU

Kengî xeberên reþ tên digihîjin me xemgîniyekê li derûniya me bar dikin. Van rojên borî xebereke xemgîn gihîþte me. Derhêner, wenêkêþ, nivîskar û gerîla ango þervanê çiyan Halîl Uysal þehîd ket. Di cîhanê de, ji kêm mirovan re bûye nesîb ku ev qas meziyetên ku pozîsyonên wan li dijî hev li ser kesekî pêk bên.

Ev yek bi tenê serê xwe tiþtekî harîqulade ye. Halîl Uysal yekî wisa bû. Ev meziyet û ew bi hev re nirxên payebilind û bêhempa sembolîze dikin. Þêhîdbûna wî careke din çiya, þer û jiyana wir û nirxên li wir hatine pê anîne bîra me. Ew ruh, ew derûnî û ew manewiyate ku li her der derê welatê me, li dijî zext û zora bêhesab û bêpîvan mirovên kurd ên azadîxwaz çik li ser piyan digire.

Ku mijar bibe nirxên payebilind ên welatê me û yên mirovahiyê, ev yek dibe bar û peywir ku yên destên wan pênûs digire, yên dikarin li ser tualê resim bikin, ên dikarin notayan bijenin, ên ku dikarin bi traþtinê ruh bidin keviran, mermeran, ên ku bikaribin zêmaran bilorînin, dikeve ser milên wan. Qet nebe destên min pênûsê digire ez ê ji bo wan binivîsim. Ev nivîs ji bo bîranîna Halîl Uysal her wiha Delîla, Hozan Serhet, Mizgîn Aydin, Hozan Sefkan û yên din e ku wan li çiyayên welatê me, tevî yên ku her roj wateyekî li jiyana welatê me, gelê me zêde dikin ji bilî çekên destên xwe, bi tembûrên xwe, bi kamerayên xwe, bi pênûsên xwe jiyana welatê me bedew û estetîze kirine; ya herî girîng jî reng, deng, awaz û hestên me nemir kirine.

Ku mirovekî ji rêzê, di nav jiyana asayî ya rojane de bê pirsîn ku mirinê tarîf bike bê guman wê aliyê wê yê xemgîn û keserê berî her tiþtî bîne ziman. Mirin ji bo me kurdan jî hêmayeke xemgîn e, ji bo kesekî eskîmoyî, aborjînî, çermiksorî, spî, reþ, dewlemend û xizan jî… Her wiha ji bo gerîlayên li serê çiyayên me jî. Ji ber ku her mirinek bi xwe re jiyanekê dibe û diçe. Ji ber ku her mirin fîzîkekî, azadiya wê fîzîkê jî bi dawî dike. Pê re ruhekî, hestekî, þitleke bi manewiyat û derûniya mirovan jî bi dawî dike. Mirovên jiyanparêz vê rastiyê bi hiþmendiyeke mezin ve dizanin.

Þer, çiya û estetîk

Lê rûyekî mirina mirovan a din jî heye. Dema jiyan bo nirxên mirovatî, li dijî bindestî, zilm, koletî, bo edalet, azadî, wekhevî û nasnameyê bê fedakirin, bê tercîhkirin wateya mirinê diguhere. Mirin êdî ew qas xemgîn nabe. Ji ber ku wê mirinê bi þeklekî din jiyan ji nû ve afirandiye, di nav hest, raman û manewiyata mirovatiyê de dijî. Ango mirin bi xwe tê kuþtin. Mirin nikare jiyanê têk bibe.

Heke ku herkes li ser wan dinivîse, heke navên wan li her derê tên neqþkirin, heke awazên wan bi notayan digihîjine her aliyên welêt û dinyayê, heke dîmenên wan giyanê zindewar dike, heke ew di hest û xeyalên me de dijîn, heke wan ruhek bi tevî jiyanê kiribe wêga ew nemirine bi wan hêmanan re, bi me re dijîn.

Em ê wan binivîsin. Em ê jî bi wan jiyanê bedew û estetîze bikin. Pir nivîskar ji aliyê mijaran ve xelayê dijîn. Xela ketiye mijaran, tiþtên ku teng û rijî û ji jiyanê dûr dinivîsînin. Tu xela xelaya ku ji rastiyên welatê xwe dûrketî û cinsiyeta ferîþteyan dikin roman, helbest û huner xelatir nîn e. Em ê binivîsin, divê bê nivîsandin jî; rastiyên welatê me ji bo wêjeya gerdûnî jî behr in ku çav dawiyê lê naynin; kî bixwaze dikare bi dilê xwe avjenî bike.

Þerê azadî, nasname, çand û ziman

Li herêma Rojhilata Navîn li Mezopotamyaya Jorîn welatek heye ziwa bûye. Li wê derê neteweyek, gelek heye tî ye. Bi hezaran sal in ku ava wê li ser hatiye birîn, av naçe damarên heyatê. Ew ax û ew gel tî ye; tiyê azadiyê… bi hezaran sal in ku darên wê, nebatên wê, mirovên wê bêyî azadî çilmisîne. Qelîþtek li axê ketine, nebat zerokî ne, pelên daran weþiyane, rûyê jîndariyê yê þîn û geþ miçiqiye li bedena jîndaran, jiyan bê wate û stûxwar e ji bo mirovên bêyî azadî.

Vê cografyayê sal, sedsal û hezar sal borandin. Çiqas mirov wek çilmisî çûn binê axa qelyayî, çiqas dar û nebatên bêav û bêazadî bûn fedayên vê dîroka bêbext. Sedsal û hezar sal derbasbûn hê jî ev mirovan, ev ax, ev nebat û ev welat tî bûn. Sal, sedsal û hezar derbas bûn mirovên hiþyar bûn li ser vê axa tî û qeliþî li avê geriyan. Heta wê gavê hiþyarbûn zor û zehmet bû, lê piþtî hiþyarbûnê dîtina avê zor û zehmet e. Bo wan gerîna avê zehmet be jî ne xem e. Ew avê rojekê bê dîtin.

Ew ên ku ji xewê þiyar bûne û avê ango azadiyê digerin kurd in. Ew ên tî em in. Em li avê digerin. Em mîna tî û birçiyan bûne dînên wê avê. Ne nasname mabû, ne azadî, bêhna çand û ziman çikiya bû; bi helke helk li ber sekeratê bûn. Tiyên azadiyê, di vê gera xwe de berê fikra ku av çawa tê dîtin û bidestxistin keþif kirin. Av û azadî di bîreke kûr de bû, gihîþtina wê pir dijwar bû. Piþtre amûrên gihîþtina wê dîtin. Xwe bi rêxistin kirin, di destên wan de çek hebûn. Vî welatî bi hezaran sal in ku agir wek amûreke paqijiyê tê dîtin, agir pîroz e. Agir xirabiyan diþewitîne, paqiþ dike. Ma Newroz ne wisa ne? Agirê Newrozê yê azadiyê bi hezar salan netemiriye. Wî agirî hêlên me yên nerizyayî û paqiþ parastine. Yên ku çek û rêxistin dîtibûn agir berdan bedena xirabiyan. Ew xirabî bûn ku bi hezaran salan pêþî li gihîþtina kurdan a avê girtibûn, bûbûn bendav, bûbûn bobelat, bûbûn karesat wek girêka jehrê þev û rojên kurdan heram kiribûn.

Þerekî dijwar dest pê kiribû. Agir li her derê welêt xirabî disotandin. Li her derê ku ax lê qeliþîbû hêvî lê hêþîn bûbûn, gul, beybûn, binevþên bi wext û bêwext lê ho dabûn. Di demeke kin de ev þer gihîþte her derên ku kurd lê dijîn. Li her derê cîhanê… Asya, Ewropa, Amerîka û Awusturalya…

Bedela wî þerî li kurdan giran bû. Bi hezaran gund hatin valakirin, þewitandin û koçberkirin. Bi milyonan mirov ji cih û warên xwe hatin qetandin. Bi deh hezaran kurd hatin kuþtin. Îþkence, sirgûn û girtin jî barê ser bû. Lê bila be, ji bo azadiyê hejayî van bedelan e. Di jiyana kurdan de her tim dijwarî hebûn, mirin hebû, tengezarî bê hesab bûn. Ev bedelên bo azadiyê serfiraziya kurdan bû. Ji ber ku ev þerê azadiyê, nasnameyê, çand û ziman bû. Ango þerê hebûnê bû.

Çiya ji me dûrbûn em gihîþtinê

Împaratorê Makedoyayê Îskender li rastî Çiyayên Kurdistanê bi taybet Zagrosan hatiye, rê nadane artêþên wî ku derbasî aliyê din bibin. Dema hatiye, gotin li gotinê asê bûye fermandarekî gerîlayê þerê azadiyê gotiye, “Îskender nekaribû ji van çiyan derbas bibe, hûn ê jî li van çiyan asê bimînin.” Wê artêþê timtêla xwe da ber van çiya û geliyan hê ku ber þêmîka wan geliyên asê re derbas nebûbûn, ji Îskender xirabtir serqunkî vegeriya lê paþiya xwe jî nenêrî ka çi ma û çi nema.

Berê çiya li me dûr bûn, sedem ev bû ku em jî li wan dûr bûn. Gava me serê xwe rakir, ku em ji tîbûna xwe hesiyan, serê pêþîn çiyan hatin bîra me. Ava ku em lê digeriyan pirtir li wir bû. Çiyayên Kudistanê bi heybet in, serê wan bilind e. Natewin û narizin. Berfa li ser, ba, bager û bahoz lê kêm nabe. Geliyên kûr, avên zelal dawetkarê azadiyê ne. Warên destanan, wargehê þêr û xezalan e. Ji ber vê rastiyê ye ku hevnasîna wan û þervanên azadiyê dereng nebû. Çiyan hembêza xwe vekir û zarokên xwe hembêz kirin.

Niha ser bîst salan e ku ew hembêza van çiyan de ne. Êdî ew mazûvan in. Çiyayên welêt bi hesreta hezar salan wan dihewînin. Çar demsal ew li wir in. Þev û roj, berbang û êvar, nîvro û esir; zivistan û havîn, bihar û payîz ew mîna çiyan dijîn. Bi çiyan re bûne yek. Þiriniya avê, dengê ba, þilaya baranê, kuliyên berfê, çilevila çûkan, firîna balindeyan ê/a wan e. Hêvî li wir in, paqijî li wir e, xwerûbûn li wir e. Hêvî û paqijî li wir mezin dibe û ber bi welat belav dibe.

Çendî ku çiya bûn sedema paþvemayîna me û xewa bi hezaran salan jî, îro çiya deynê xwe didin kurdan, dibin war û wargehên parastina me. Çiya bûn warê xwenûkirina me, vejîna me. Çiqas ku betilî bûn li çiyan bêhna xwe vedan. Çi dem birîndar bûn birînên xwe li wê derê pêçan û pak kirin. Heta îro çiyan nedihîþt kurd bibin þaristanî lê wan þaristanî anîn çiyan. Bûn niþtecihên wir, jiyaneke nû pêk anîn.

Êdî ne çiya ew çiyayên berê bûn ne jî ew jî ew kurdên berê.

Ruhê jiyanê li çiyan xwerû û estetîk e

Kurd avê geriyan û jêderka avê li wêderê dîtin. Ji bo avê ango azadiyê þerekî dijwar kirin. Dema av û azadî li wir dîtin têne ji bo þer û êwirbûnê li wir neman. Ruhek li jiyanê zêde kirin. Ruh dan van çiyan, ruh dan avê, berfê, baranê. Û ji bo vê jî van çiyan, ruh dan avê, berfê, baranê silaveke ji dil da mazûvanên xwe yên nû.

Kîjan zivistan, serma û seqem ew qas xweþ bû li Zapê bi armoniya strana Oramarê? Ka çend dehsal borîn ku li heman derê kesera guleyên li bedena xizanên kurd re derbas dibûn ew ên ku bi sînoran re diçûn ji bo parî nanekî ji bo zarokên xwe bidestbixin, bê jibîrkirin? Ka lorînên dayikan li ser cenazeyan dilorandin çawa tên jibîrkirin? Ev çiyan di bin bandora qanûnên hov û dirindeyên dagirker de bûn. Niha li heman deran dengê bayê dibe melodiyên þervanan, dengê avê dibe nota. Berfa spî dibe seta fîlmên gerîla. Þikeft dibin stûdyo. Ka de bêjin ev ne bedewiya jiyanê ye çi ye?

Huner kete çiyayên asê. Xwezayê xwerûbûna xwe parast lê jiyana van demên þahlewend ji nû ve hate afirandin. Bi tiliyên mahir, bi objektîfên kamerayan, bi dest û mêjiyên afirînêr jiyan ji nû ve hatê raxistin ber çavan û manewiyatek, wateyek lê hate barkirin û zêdekirin. Kê bawer dikir ku çiyayên bibin setên xwezayî yên fîlmên gerîla, kê bawer dikir xezalekê bibe þirîkê jiyana wan û wek aktorekî esas di fîlman de rolan pêk bîne. Pir hatibû bihîstin ku xweza û gerîla pir bi hev dikin û dibin yek lê eceb bû ku ew xezal beþdarî konferanseke gerîla bibe û dema biryarên ji bo kuþtina xezalan qedexe dibe derkeve ser maseya dîwanê û wek endameke dîwanê tevbigere. Ev tev bûne rastiyên jiyanê. Ev ne efsane ne, ne jî propogandayeke mîtolojîk; bi milyonan mirovan di ekranên televiyonê de temaþekirine.

Vê xwezaya wehþî ji xeynî bayê beredayî, av, bager, baran û birûskê dengê muzîka binota guhdarî kir. Ji lûtkeyên çiyayên bilind dengê tembûr û bilûre bi notayan aramî da kulîlkan, binevþ û þilêran; xezalan, çûk û balindeyan ber bi deþt û bajaran belav bû, kete dilê mirovan. Kurdan awazên ji çiyan hatin dagirtine cegera xwe di malan de, di xwepêþanan de, di Newrozan de dengê xwe bi dengê awazên çiyan re kirin yek. Heke hûn bixwazin estetîk û hunera li çiyan bibînin li Newrozan binêrin. Wê tiþtekî ji we re bibêjin bi tevî awaza, “gerîla serî hilda…”

Ev pir baþ hatiye fêmkirin, li serê çiyan tenê þer ne hatiye kirin. derûniyek, manewiyastek jî hatiye afirandin. Bi jiyaneke nû, bi perwerdeyê, bi hunerê rengek, cewherek bi tevî jiyanê kirine. Çiyan bi nirxên demokrasî û azdiyê re bi hev nasîne. Jin li vir, li van çiyan vejiyan, derketin qada dîrokê. Wekheviya jin û mêran li van çiyan tê parastin. Xwezaparêzî û mirovparêzî bûne heval, bûne dostên hev ên esas. Çiyayên asê bi teleferîkan li hev hatine girêdan. Pêþî li avê hatiye birîn û bi pêkanîna bendavên biçûk elektrîk tê bidestxistin. Gundên bi hezaran salan e di tariyê de ne û hikûmetê ew wek ‘no man’s land îlankirine û xizmetê nabe wir bi roniya elektrîka azadîxwazan diîse. Teleferîk, bendav û elektrîk; sê tiþtên ku ev çiyan tu car pê nehesiyabûn bi riya wan ketine van kelehên asê yên xwezahî. Tîmên futbol û voleybolê maçan li dar dixin. Ew çiyan bi wî awayî bedew bûne. Êdî berbangê, sehera sibê, dema çiyan rojê pêþwazî dikin bextewar in, dilgeþ û dilcoþ in. Çiya bi stranên wan silavan li sibehan dikin.

Li van çiyan bi dehan roman, bi sedan helbest, bi dehan sirûd û stran hatin nivîsandin û bestekirin. Bi dehan þano hatin nivîsandin û lîstin. Li wan lûtkeyên bilind þanoyan perde vekir. Erê li wan lûykeyan Prometeyan agir ji Zeusan dizî da bê agiran. Sewalên wê, daristanên wê parastin, qeyd li piyên xwezayê nedan. Bûn dostên xwezayê, xwezayê jî tu comerdiya xwe ji wan veneþart. Xweza azad bû, mirovên paþila xwe bêpar nehîþtin. Wan jî destên xwe li azadiya çiyan neda, gemar nekir.

Li van lûtkeyan bi dehan fîlm hatin kiþandin. Wan bi zimanê hunerê heta hêza wan têrê kir çîrokên xwe vegotin. Evînên çiyan vegotin. Evîna Bêrîtanê, evîna jinan, evîna dîrokê vegotin. Tîrêj, Nepeniya Rûyên Me, Eyna Bejnê, Dema Jin Hez Bike, Bêrîtan ji wan çîrokên çiyan û jiyanê ne û ji wir hatine wergirtin. Bi wan çîrokan em jî jiyaneke nû di wê eynika ku li bejnê hatiye girtin de dibînin. Carinan xemgîn dibin, carinan dibin evîndar, carinan dibin dilgeþ û bextewar. Bi riya wan, hezkirina xwezayê, ya mirovan û nirxên mirovatî û serpêhatiyên me kurdan hîn dibin. Her tiþtê wan çiyan de hatiye afirandin di heman demê dibistaneke perwerdeyê ye. Mirov ji nû ve rastiya jiyanê bi ziman û rûyekî din hîn dibin.

Çîrokeke her fîlmê heye. Þer diqewime. Gerîlayek birîndar dibe, Xezalek rê nîþan dide û diçe þikefteke asê, ji nav qelîþtekên axê jinek derdikeve û dibêje, “pênc hezar sal in ez li benda te me.” Em bi riya wê hunerê vejîna jinan bi zimanê vegotineke þahkar hîn dibînin. Eynika Bejna safîtiya hestên li van çiyan, beþdariya li van çiyan vedibêje. Dema Jin Hez Bike mirovheziyeke xwerû û bêhempa bi me dide temaþekirin. Ken, hest û jidiliya wê keçika ciwan di her meþ û rêwîtiya þervanên van çiyan de deng vedide misoger…

Berîtan bi gerîlayên hevalê xwe re wek teyran lîstika basklêdanê dilîze. Berîtan serkêþa wan e. Geþ e, bi coþ e. Kenê devê Bêrîtanê ji evîneke bêdawî tê, em vê evînê di coþa Bêrîtanê ya li ser perdeya spî de dibînin. Heman Berîtan bistekê bi þûn de wek bazên çiyan milên xwe vedike ji gelî ber bi jêr difire. Estetîka hunera van çiyan di vir de ye. Bêrîtan bi coþ diçe mirinê. Hunermend bi riya estetîkê, bi hunerê mirinê bê wate dike, dikuje.

Her tiþt xwezayî ye. Bi milyaran pere li holê nîn e, teknîka pêþ nîn e. Lîstikvan ne profesyonel in. Lê dîsa huner derdikeve holê. Ew ji refên þervanan hatine wergirtin, ji yên profesyonel ne kêmtir in. Ango van ruhekî xwerû û amator tevî hunerê kiriye. Jiyana wan profesyonel e lê hunera wan amator… yanî li van çiyan her tiþt hatiye guhertin û bi wateyeke din pêk tê.

Ev giþt yek bi yek ji rastiyê hatine girtin. Hunera li çiyan ajdayî serpêhatiyên kurdan estetîze û nemir dike. Em bi milyonan kurd û dinyayî ji vê estetîkê, bedewiyê hêz digirin, li manewiyata mirovan nirxên nû zêde dibin. Stranên kurdan ên gerîla deþt û bajaran belav dibin. Wêne, dîmen û jiyana çiyayên Kurdistanê, qadên azadiyê li her derê belav dibin. Ew bi vê hêzê li hev zêde dibin, dibin hezar, dibin deh hezar, dibin milyon, nasname, azadî û demokrasiyê diqîrin. Ew gav bi gav ber bi rojên serfiraz dimeþin…

Ev afirêneriyên van çiyan bi xeyal, pejn, hilma nefesa wan û evîna dilên Halîl Uysal, Sefkan, Mizgîn Aydin, Serhat, Delîla û nemirên din hatine ristin. Tevna wê di dil û mêjiyên wan ên evînkûr de hatiye lidarxistin.

Em vê dilxweþiyê, vê serbilindiyê bi wan deyndar in.

Wateya estetîk û hunerê ev e; bi amûrên jiyanê, ji nû ve pêkanîn an jî afirandina jiyanê. Halîl Uysal, Sefkan, Mizgîn Aydin, Serhat, Delîla bi kamera, pênûs, tembûrên xwe, bi notayan, bi hêmayan, bi lehengên xwe jiyan ji nû ve afirandin. Fîzîka wan çû ew xwe bi van man. Heke jinûveafirandin ev be, ew nemirine. Bi me re ne.

Wan çîrok û serpêhatiyên me nemir kirin. Divê em jî di çîrok û serpêhatiyên xwe de wan bidin jiyandin, wan pêk bînin, nemir bikin.

Berhemên wan riya me ronî, dilên me geþ, ruhê me bextewar dikin.

28-04-2008 12:44 Editor Published in Nivîskar, Yaþar Eroglu

This entry was posted on 28-04-2008 12:44. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. This article was favoured 9 time. You can leave a comment. Last update on 02-05-2008 12:34
Views: 140    

Users' Comments (0)

Average user rating    (0 vote)

No comment posted