Mal Mamosta Silêman Em ji bo kê dinivîsin?

Em ji bo kê dinivîsin?

 
Pirsa “Em ji bo kê dinivîsin?”, navê beþa sêyemîn a pirtûka “WÊJE ÇI YE?” ya Jean Paul Sartre ye. Beþa ku ji nîviyê bêtir ê pirtûkê ye, bi beramberkirina hewldanên nivîsandinê yên sedsalên XVII. XVIII. û XIX, ne li bersivekê bi tenê, li gelek bersivan digere. Mirovê raman û nivîsînê û xwedî çalakî Sartre, hewcedariya nivîskar a nivîsandinê di 97 rûpelan de têr û tijî vedibêje: “Di rastiyê de nivîskar dizane ku ji bo azadiyên veþarî û bikaranîna wan ne gengaz ên di heriyê de mane diaxive; û azadiya wê/î bi xwe ne paqij e, ji bo paqijkirina azadiya xwe dinivîse.”

Sartre weke sedema bingehîn azadiyê datîne nava qadê. Her çiqas awarteyên wê hebin jî, bi giþtî nivîskar ji bo xwe bi tenê nanivîse. Çinku peyamên wê/î ku dixwaze ragihîne civakê hene. Van peyaman di berhema xwe de bi cih dike. Ji bo ku tîr li kevanê bikeve, yanî civak peyamê wergire, xemeke wêjeyî tê xwarin. Nivîskara/ê ku berhemekê ava dike, baþ dizane ku berhemek bê qîmetê nivîskî nabe. Dizane ku dema civak radihêje berhemekê dixwîne, pîvanên ecibandinê dikevin meriyetê. Nivîskar ji bo ku pîvanên civakê têr bike, li gora hin rêbazan dinivîse. Wê çaxê berhem ji sînorê ‘min’ê derdikeve û dibe alaveke ber destê ‘me’yê.

Berhema ku ji bo ‘me’yan tê nivîsandin, di xwe de peyamên pirhêl dihewîne. Çinku di her bêjeya nivîskêr de du-wateyîbûn heye. Nimûne; nivîskar tenê ji jinê re binivîse dê hîna bêtir jinparêz be û hevokên mêyîtiyê rêz bike, tenê ji mêr re binivîse dê xîtabî dozînên wan bike û hevokên serweriya mêrtiyê rêz bike. Dê di rewþa yekemîn de berhem rexnekar, di rewþa duyemîn de berhem hikumkar be. Di vir de xema gerdûnîbûnê ji teref nivîskar tê xwarin. Her çiqas mirovekî qet ne xwende be jî, dibe ku rojekê hînî xwendinê bibe û berhema nivîskêr bixwîne. Dibe ku ‘zarokekî çermreþik rojekê têkeve destê dijminê reþikan û çavên wî vebin.’ Li gorî Sartre “wateya vêya ew e ku her bernameya mirov(ekî/ê), dikare sînorên xwe derbas bike û gav bi gav ber bi bêdawîbûnê ve here.”

Nivîsandin, jixwedayîna nivîskêr e. Çinku nivîskar ne þoreþgerek e, di serî de serhildêrek e. Serhildêr di serê pêþîn ê govendê de ye û dizane ku dê berika pêþîn a desthilatdaran li eniya wê/î bikeve. Rastgo ye û tu gotineke xwe danaqurtîne. Weke þoreþgerekî qezenc û windakirinên xwe di hesaban re derbas nake. Hay ji berdêlên ku dê bide heye. Pênûsa xwe bê minnet dixebitîne, nakeve binê hukmê tu þexsiyet, rêxistin û saziyan; ji lewre bi tu kesî re ne li hev e. Çawa ku ji dergeha Xwedê hatibe qewirandin, li tu cihî deriyekî vekirî li ber tune ye. Bi vî hawî hey vedibêje û derî li dû deriyan rêz dike. Bi tenê ji xwîner re vedibêje. Dizane ku “Xwîner pasîf e: Li hêviyê ye ku jê re hunereke nû ango hin raman werin vegotin. Sehêtiya (teftiþ) wê/î nerasterê û neyînî ye; mirov nikare bibêje boçûnên xwe radigihîne; ancax ku pirtûkê çawa bistîne, têkiliya nivîskar û xwîner diþibe têkiliya navbera jin û mêr: Çinku xwendin riyeke hînkirina zanînê, nivîs jî teþeya lihevkirina navbera mirovan e.”

Berhema hunerî di asta ramanê de nayê nirxandin: Çinku, ew pêþîn weke afirandina bûjeneke nayê afirandin e. Ji bo wiha bîr û boçûnên wêjeyî yên nivîskar zû bi zû nayên têgihandin. Bêtir ji serdemeke dîtir re dimînin. “Ji dêleva navdariyê ku (nivîskar) nehatibe fêmkirin, hîna çêtir e û ger hunermend berî mirina xwe bi ser ketibe, ev serencama çewtiyekê ye. Û ger pirtûka weþandî têr û tîjî bertek li dijî xwe neafirandibe, weke heqaretekê dê di destpêka pirtûkê de pêþekek hatibe lêkirin.” Hevoka dawiyê ku qezaya tê serê gelek nivîskaran aþkera dike, gotineke nivîskarê gewre Dostoyevskî bi bîra mirov tîne: “Ger Xweda tune be, her tiþt dikare were kirin.” Yanî, ger afirandineke xweser di pirtûka -ne berhema- nivîskar de tune be, dikare bi pêþek û paþekan li xapandina xwîneran bigere. Weke Paulhan jî gotiye, “Her kes dizane ku di roja me de du pêþanî (gotin û ve-gotin) hene: Pêþaniya xerab a ku xwendina wê ne pêkan û pêþaniya baþ ku tu kes naxwîne.”

Ji ber ku wêje dixwaze ji bo jibîrbûyan hiþmendiyekê ava bike, çîrokên zemanê berê tev li henasên wan nîþe dike. Û wêjekar baþ dizane ku bi giþtî mirov û bi nemazeyî jî jiyana mirov, kêm kîtekît dimînin. Li vê derê nivîs û pêþanî digihîje hawara nivîskar. Rabirdûyê bi îro ve girêdide û radigihîne dahatûyê. Çawa ku ew pêþaniyên sedan sal berê dixwînin û þahidiya guherîn û veguherînên jiyana mirov dikin, yên li dû me jî li pêþaniyên me þahidiyê dikin. Ji bo wiha em, nivîskarên îro ku em ê di siberojê de weke mirî werin hesibandin, ji xwînerên sibê re dinivîsin.

A çê ez nivîsê bi gotina Sartre bi dawî bikim! Wê çaxê dê merema min a nivîsandina vê mijarê çêtir were fêmkirin: “Nivîskar weke prensîb ji hemû mirovan re dinivîse. Lê ji hêla hin mirovan ve tê xwendin. Ji valahiya navbera xwînerê îdeal û xwînerê rasteqîn têgeha gerdûnîbûna razber dizê. Yanî, nivîskar di dahatûyeke ne diyar de, dihesibîne ku çend xwînerên niha di dest de dê tim xwe nû bike.”

* * *

DERWAZEYÊ WÊJEYA FELSEFÎ

Jean Paul Sartreyê Hebûnparêz (Egzistansiyalîst), di berhema xwe Wêje Çi Ye? de sedema nivîsandina ji bo kê dîsa li ser esasê hebûna mirov datîne. Weke Kierkegaard jî diyar kiriye hebûn, jiyana xweser û þênber a mirov e. Ji ber hindê divê felsefe berê xwe bide fikirandina þênber, yanî hebûnê. Jixwe; felsefeya hebûnparêziyê di her feylesofekî hebûnparêz de xwedî xweseriyeke cihêreng e. Sartre felsefeya xwe di ser wêjeyê re ragihandiye xwînerê ku nivîskar ji bo wê/î dinivîse.

Ev navnîþana maîlê ji bo botên spaman hatiye parastin, ji bo hûn bibînin divê Javascripta we vekirî be

Users' Comments (0)

Only registered users can comment an article. Please login or register.

No comment posted

A piþtî wê jor;