Seke wesîyetmayê Alfred Nobelî de zî merdim veynenû, Xelata Nobelî esil in sehayan de ûmeya ruenayîþ: Kîmya, Fîzîk, Tibb, Edebîyat û aþtey. La êro, yew zî Xelata Nobelî ya ekonomi esta. Xelat Nobelî ya ekonomi hetê Banka Merkezî ya Swêdî ya bi munasebetê 300 serreyê ina banka û semedê vîrardiþî Alfred Nobelî ya 1968 de nîyaya rue.
Weqfa Nobelî na xelat tesdîq kerd û Akademî yê Îlman ê Swedî zî vîcnayîþ û dayîþîyê xelata ekonomi girot xo ser. Peranî na xelat her serr Banka Merkezî ya Swedî bi xo dûna. Xelata Nobelî ya ekonomî rêya viryen 1969 de ûmê dayîþ.
Xelata Nobelî hem sey peran û hem zî sey yew madalya û dîploma (berat) yena dayîþ. Mîqdaro neqdî, guerey ûmeyeyê (gelir) Weqfa Nobelî yê a serr o. In mîqdar, yanî pereyo ke her serrsey xelat yenû dayîþ, serrra serr bedelîyenû. Madalya bi xo zerrên a, yew hetê ci ser o resmê Alfred Nobelî estû. Dîploma ser o nameyê xelat û xelatgirotoxî û nameyê Akademî yê Swêdî niþto.
Paul Sartre Xelata Nobeli red kerd
Semedo ke Xelata Nobelî red kerda, Jean-Paul Sartre (1905-1980) tarîxa Xelata Nobelî ya edebîyatî de yew cayo muhîm genû. Heta inkey tinya Sartreyî na xelat bi rizay x oya qebul nêkerda. Yi bi xo eþkera inê ser o nê tawê (teba, çîyê) niþtû nê zî vatû. Labelê qenat ew û ke Sartreyî guere, xelatê ke kapîtalîstî dûnî ruþwet o û çîko ûnayen zî exlaqê nuþtoxan xerepnenû (herimneno). Zaf rey Xelata Nobelî bir armanca sîyasî û tîcarî ûmeya dayîþ. Ez niwazena ke tîya de Xelata Nobelî krîtîk bikerî, zaten armanca in niþtî zî eya nîya. Labelê merdim raþt vacû se Xelata Nobelî ser o zaf munaqeþeyî bîy û her het a krîtîkê cîddî estî. In krîtîkan ra xeylêk hê ca de yê. In sarranê Xelata Nobelî nîsbeten ha bêteref yena dayîþ.
Zun, kultur de rolê muesseseyan
Çend muesseseyê ke cuar de nameyê yin vîyerenû hem tarîxa Swêdî û hem zî tarîxa Xelata Nobelî de waharê zaf caykê muhîmî yê. Inîn ra yex zî Akademîyê Swêdî yo. 1786 de qralê Swêdî, Gustafî Hîrêyin Akademîylê Swêdî kerd a. Herçiqas ke qral bi zî Gustafî Hîrêyin millî fikirîyen û Akademîyê Fransa xo rê sey yew millet a zaf muhîm û. Semedê inê ya zî muesseseyê millî lazim î û viraþtiþê yin þert û. Hama merdim eþkenû vacû ke swêdkî sayeyê Akademîyê Swêdî ya raver þîyû. Zaten yew wezîfeyê Akademîyê Swêdî zî ewi bi ke bixeftîyû (bixebitiyo) ke swêdkî bikerû zûnko millî, pak û berz. 1786 ra heta êro Akademîyê Swêdî zûn û edebîyat îse o xebatka zaf muhîm kerda. 1901 ra pey zî her serr mîyonî xeylêk namzedan ra yew nuþtoxî layiqê Xelata Nobelî ya edebîyatî veynenû û na xelat danû ci.
Mîsala Akademîyê Swêdî zî musnena (nawnena) ke muesseseyê millî qandê zûn, kultur, edebîyat û folklorê yew millet a zaf muhîm î. Ma zî sey taynî milletan ganî (gê) xo rî muesseseyanê millîyan virazî. Kurdî her kesîr a zafêr muhtacê muesseseyanê millîyan ê. Heto bîn a mîyonê kurdan de zî zengînî estî. Merdim hîvî kenû ke yew ruec mîyon zengînenê kurdan ra zî taynî însanî vicî ke xo rî Alfred Nobelî numûne (mîsal) bigerî û quwetê xo guere na millet rî yew xizmet bikerî.
Yaþar Kemal zî ho ruecê xo pawenû
Heta inkey namzedey Yaþar Kemalî ser o zî xeylêk ûmo vindertiþ. Zaten taynî nuþtoxî vûnî ke Yaþar Kemalî Xelata Nobelî ya edebîyatî rewna heq kerda. Serranê peyenan de nameyî Yaþar Kemalî hinîya ho dîqet ûncenû. Eke merdem raþtey vacû þansê yi zî estû. Çike Yaþar Kemal hem mîyonî swêdican de yenû þinasnayîþ û heskerdiþ hem zî taynî iînsanî nameyî yi ser o vindenî. Akedemîyê Swêdî û sewbîna muesseseyî Yaþar Kemalî û senetê yi þinasneni. Yaþar Kemal in serranê peyenan de yenû Swêd þinû. 1996 de yew deme Swêd de mend zî. Yew sebeb zî ew û ke Yaþar Kemal wazenû Swêd de xo rê lobî virazû û qandê Xelata Nobelî edebîyatî ya xo rê yew zemîn hazir kerû. (Qedîna)
(Ma redekte nêkerdo, senî niþto hinî yo.)
Ev navnîþana maîlê ji bo botên spaman hatiye parastin, ji bo hûn bibînin divê Javascripta we vekirî be
This entry was posted on 28-12-2007 11:17. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. This article was favoured 32 time. You can leave a comment.
Last update on 28-12-2007 11:17 Views: 419
Users' Comments (0)
Average user rating (0 vote)
Only registered users can comment an article. Please login or register.
Îrfan Babaoglu 
(0 vote)
Views: 419