Mal Mem Mîrxan Da erd û av bê xwedî nemînin

Da erd û av bê xwedî nemînin

 
Cîhanê, bi taybetî Rojhilata Navîn de dîroka desthilatdariya efsera kevnar e. Reha wê ji digihîje serdema þaristaniya Sumeriyan. Ew Lugalên pêþberî rahîbên sumerî serhildan pêkanî û xwestî bibin hevkarê rayedariya dewletê serbazên leþkerî bûn. Ji ber wê hêza di bin destê wan de ew car dibûne berevanê pêxemberê qiral, xelîfe, þah û padîþahan.

Ew bûn berpirsên ewletiya xanedanan û welatan. Carinan jî efendiyên xwe li ser kursiyên rayedariyê bi zora çekan dûr tê xistin ew xwe dibûne fermanrewanên gelan. Beriya ku Selçûkî û Osmanî bêne Rojhilata Navîn, jiyana wan bi temamî êriþ û talankirina gelên cîranên wan ve derbaz dibû. Dema hatinê hin kevneþopiyên navenda Asyayê jî bi xwe re anîne Rojhilata Naverast. Piþtî derbasî Anatoliyayê bûyî jî ew kevneþopiyên êriþkarane dane meþandin. Da ku bibin xwediyê xakekê qet li ser piþta hespan nedihatin xwar. Dirûþmeyeke wan ya ku sê daxwazan pêkhatî hebû. “Hesp, jin û çek.” Lê li gorî agahdariyên dîrokê wan xwe ji jinikê jî xweþtir diviyan.

Prf. Dr Aydin Tanyariyê nijadperest pirtûka xwe ya bi navê “Kevneþopiya dewleta tirk” rûpela 103-104- 105’an de xwesteka gelê tirk a der barê xak û dewletê de bi van hevokan ve aniye ziman: “Cînarên Hûnan ên xwedî hez Tunguza qasîdê xwe rê kirin ba Mete, jina wî ya bedew û hepsê xwe ji Tunguza re þandin. Demekê þûnde vê carê jî Tunguza erdekî nêzikî tixûb ê çoleme û beredayî ji Mete daxwazkir. Mete þêwirmendên xwe kom kirin û ew der barê xwesteka Tunguza ya nû de jî agahdarkirin. Di civînê de xwest dîtin û ramanên wan jî bitsîne. Giregirên beþdarê civînê wî parçeyê axê jî bidin Tûngazî kêmasî çênabe. Mete di cih de serê giregirên ew gotin kirî da birîn û wisa yên der û dorên xwe xurî û got: “Hesp û xatûn malê min ên þexsî bûn. Ji bo wê min ew þandin. Lê ax malê dewletê ye. Kê dikare malê dewlet bide hin kesên din.”

Împaratorê Hûn Mete beriya zayînê di navbera salên 209-174’an de jiyaye. Ku rayedariya wî xwedî derkevin bavê xwe Teoman, jinbava xwe Yenþî û birayên xwe yên biçûk jî hemû kuþtine. Xanedana Osmaniyan de kuþtina bi dehan zarokan kevneþopiya bermayê wê serdemê. Li gorî agahdariyên heman nivîskarê neteweperest, di nivîsarên tirkên berê de Key(hukumdar)ên dibûne serokê gel, bi aliyê Yezdanan ve dihatin bijartin. Sedema vê jî ew bû ku xanê tirkan, “Erd û ava bêxwedî nehêle.” Hukumdarên Selçûkiyan jî ev kevneþopî dane þopandin: “Sultanên Selçûkiyan berê tirkmanan zivirandine Anatoliyaya bin destê Împaratorya Bîznsiyan. Her wiha beþeke wê xakê ya berfireh kirin welatê tirkan.” Nivîskar Tanyerî dibêje Sultan Alparslan gotiye: “Milk (xak-welat) tiþtê bazirganiyê nîn e.” Osmaniyan jî ev rê û rêbaz ceribandine. Di sala 1581’î, serdema padiþahtiya Muradê sêyemîn de Îranê daxwaza guherîna tixûbên serdema Kanûnî Sultan Suleyman hatiye xuyakirin bersiva Sefîrê Osmaniyan a der barê de balkêþ e: “Ew cihên hepsên tirkan pêpeskirî xwemalê Tirkiyeyê ye.” Di sala 1876’an de padîþah Abdulazîz jî ji ber “hilweþan û wêrankirina xak û neteweyî hatiye halkirin(kuþtin). Dijberê wî qaþo “rûxandina xakê welat” ji înfaza wî re kirine bahane. Ji ber vê kevneþopiyê salên 1990’an de serokwezîr Tansu Çîlerê jî di nav hemû axaftinên xwe de dikire hewar û gazî: “Ez kevirekî xîçik jî nadim kesekê.”

Di dîroka desthilatdariya Osmaniyan û ya Komarê de efseran roleke girîng hilgirtine. Gelek serbazên Yenîçeriyan zarokên kêmarên Anatoliyayê û Balkanan ên berhevkirî bûn. Ew ji rehma dayik û bavan, a kes û karan ji dûr dihatin perwerdekirin. Ji bo parsatina welat û dewletê, xwe li ser padîþaha de didîtin. Gelek caran êriþ dibirin ser Bab’i Aliyê û serê sedrezaman ê wezîran dixistin. Tenê 368 salên desthilatdariya binemala Osmaniyan ên pêþiyê de serên 444 Wezîrî Azamman dane jêkirin. Hin padîþahan jî birîna wan rizgar nekiriye. Jixwe komar jî bi lewnê “komara leþkerî” hatine amadekirin. Îro jî ew partiya xwediyê 350 parlementeran a ku dibêje, “Em bi îrardeya gel ve hatine hilbijartin” jî nikarin makezagona leþkeran çêkirî biguherin. Ji bilî destekariya (mudaxeleya) efseran a li ser rêveberiya dewletê; ew ji bo payebilindiya xwe jî di nav pêþbaziyan de ne. Bo vê jî zilm û zordariyê dikin. Giþtî efserên tirk piþtî erkdariya xwe ya di nav Kurdan de payeyên ( terfiyên) bilind standine. Þaîrê Çînî Tsa-o Sungê 1100 salan beriya zayînê jiyayî; der barê zilm û zordariya efseran a ji bo nîþan standinê, dîtinên xwe yên rasteqîn û giranbiha bi lewnekî rexnegirî van rêzikan ve digihîjine roja me:

“ Gir û pêgehiyên Deþta Çal we zivirandine cihê þewatê

Ma qet nayê aqilê we ku êdî gelê wê deverê nedixwe, ne jî vedixwe

Careka din ez ji devê we nebihîsim vê gotina nîþan û terfiyê

Begîno! Navdariya generalekî bi nav û deng

Bi mirina dehhezar egîdan bûye mal.”

Xuyaye ku ji bo efserên nijadperest ku kerb û kîna xwe verêjin, bibin xwediyê gelek nîþan û terfiyên bilind; dê hêj xwîna gelek mêrxasan bihê rijandin.

Users' Comments (0)

Only registered users can comment an article. Please login or register.

No comment posted

A piþtî wê jor;