Mal Cemîl Bayik Di ronesansê de jin

Di ronesansê de jin

 
Di sed sala 15-16’an de gurankariyeke mezin di hizra cîhanê de hate afirandin. Ev gurankariye jî ronesans bû. Di ronesansê de jiyanê ji hemû aliyan ve geþ kir û pêþ de çû. Jin jî wekî endameka wê civakê dest bi fêrbûnê kir û xwest ew jî wekî endameka vê civakê xwe bibîne û di civakê de cih bigire. Lê wekî tê zanîn di vî çaxî de hawpeymaniya Dêre û çîna burjiwaziyê pêk hat, ku zêdetir desthilata malbatî di hemû jiyanê de serdest bû. Ji ber vê yekê jî jin zêdetir di nava malê de hate zincîrkirin û ji hemû mafên jiyanê hate bêparkirin. Tê zanîn li hemû welatên Ewropa ev rewþ serdest bû vê tariyê welat dagîr kiribûn. Ger rewþa yasayî û hikumdarî ev be, dîsa menhecê zanistî yê pir e ji mêratiya reha yan mutleq. Ji aliyekî din ve ew saziyên pîþeyî yên jinan ku ji dema berê de çaverê ne, bêreng man û hêdî hêdî stêrka wan kiz bû. Bi vê yekê exlaqê mihafizîna burjiwazan ji nehcê xwe re kirine navend. Wate pêwîst e tim jin di mal de bimînin. Encamê vê rewþê jin di warê kar û berhemanînê de û jiyana aborî bêpar hiþt.

Jin di mal de man, xebata wê bi tenê ji toxm û perweredekirina zarokan terixan bû. Civak bi giþtî bo civakeke mêrane wekî xelat kirin lê têkoþîna jinê ma li piþt perdê û nediyar, di pêþdeçûna zanînê, pîþesazî, û afirandin, duristkirina alavên hunerî. Her karê wê encam dida bi navê mêran pêþkêþ dikirin. Mînakê jineke resam nedikarî tabloyên xwe bi navê xwe pêþkêþ bike. Jina resame Marî fan ayk di sala 1390-1440’an de hatibû zanîn ku ev karê wê yê hunerî bi navê birayê wê yê mêr e. Lê jin bi vê rewþa jiyanê razî nebûn û ev çax rastî berxwedana hind lehengên jin hat, ku bandora vê berxwedanê jî li gorî cih û dem û îmkanan dihat guherîn ji cihekî bo cihekî din yan miroveke bo mirovê din. Wekî berxwedana Xanima Jandark, Xanima Elîzabîla Qiþtale, Xanima Elîzabêt, Loyz labe..

Wekî tê zanîn afirandina çapê baþtirîn alav bû ji bo pêþdeçûna ronesansa edebî û zanistî. Vê þoreþê realîte di warê jinan de afirandibû. Li Îtalya di serdema Yedlîsan de, di warê edebiyat û hunerê de pêþdaçûneke bêmînak afirand.

Margirêt Duvalwa, di sala 1492-1549’an de bi Margirêta Margirêtan hatibû binavkirin, wê giringî da bazirganiyê û edebiyatê di welatê xwe de û dîsa xwedina çendîn helbestan e jî. Her wiha Margirêt Dufrans di sala 1553-1615’an de bi bîreweriyên xwe de pirsgirêkên olî û hind rewþên peywendîdar bi jiyanê ve þîrove kirine. Di peydabûna ronesansê de hêviyeke mezin ji bo gihiþtina xelkê ber bi azadiyê ber bi pêþ bû. Ew hesta ku azadiyê bi pêwîst dizane, ev hizir derket holê ku encamê van kar û nêrînan bicihkirina wekheviyê ye zêdetir di navbera jin û mêran de. Lê digel vê hemûyê rewþa pêþîn gurankariyek berbiçav bi ser de nehat, lê dubare çendîn sedeyên din dirêj kêþa li aliyê Ewropa, li Rûsyayê jî jin di pileyeke nizim û bêhêviyeke temam de dijiyan.

Ev navnîþana maîlê ji bo botên spaman hatiye parastin, ji bo hûn bibînin divê Javascripta we vekirî be

Users' Comments (0)

Only registered users can comment an article. Please login or register.

No comment posted

Jêr; A beriya wê		A piþtî wê jor;