Mal Burhan Erdem Girêberçem (Çayönü)

Girêberçem (Çayönü)

 
Dîrokzanên rojava demeke dirêj destpêka dîrokê ji Girek û Romayê destpêdikirin. Lê belê bi taybet ev pêncê salên dawiyê gelek lêkolînvanên binerd li Mezopotamya û Anatoliyê lokolînên girîng pêk anîn. Di encama van lêkolînan de derket holê ku dîrok ne ji rojava, ji Mezopotamya dest pê dike. Lê kolîna li ser Girêberçem û yên din li Mezopotamyaya jorîn ji bo dîrokê pêngaveke nû da despêkirin. Lêkolînvan Halet Çambel û Robert J. Braîdwood di sala 1962’an de li vî gundî dest bi lêkolînan kirin heta 1991’an domandin. Mirov bi rehetî dikare bêje vê lêkolînê û yên din nêrîna dîrokê serûbin kir.

Girêberçem li gundê Hîlarê girêdayî navçeya Erxeniyê ye. Erxenî jî girêdayî bi bajarê Amedê ye. Ev gund ji bo jiyana çandinî, civakî, mîmarî û gelek tiþtên din mînaka herî balkêþ e. Gundekî Çaxa Neolîtîk e. Bi lêkolîna haleta C 14 hatiye zanîn ku ev gund ji dema me ya niha paþde beriya 11 hezar salan hatiye avakirin. Heta vê gavê tu gundên ji vê kevintir nehatîne dîtin.

Ev gund di warê perestgehî de, di warê pergala bazringanî de, di warê maden xebitandinê de, di warê kedkariya hestî û beran hewd. de herî kevn e. Dema Mezopotamya di vê dema hanê de dijiya, Ewropa hê di þikeftan de dijiya. Tê gotin, Ewropa bi nêzîkahî 2000 salan ji piþtre Mezopotamya diþopand. (Çayönü de Ýnsan, Metin Özbek r: 9-10 Arkeoloji ve Sanat yay. Ýst. 2004) Lêkolînên li vî gundî hatîne kirin; derxistiye holê ku sê demên çandinî qewimîne.

Dema Yekemîn: Di B:Z 7250-6750 de qewimiye. Ev, ew dema hanê ye bûye dema ji bêçandiniyê derbasbûna çandinê. Di vê demê de dexil çandin, lawir kedîkirin dest pê dike. Genim, nîsk, nohk, fasulî û ji daran behîv, dara mazî, dara ben, darên fistiq têne çandin û ji lawiran bizin, mîh, se û beraz (xinzîr) têne kedîkirin.

Dema Duyemîn: Di B.Z. 5000-4000 de qewimiye. Di vê demê de ji sifir (bakýr) halet hatine çêkirin. Li derên din hê mirovahî dema beran de bû. Ev gund û Mezopotamyaya jorîn dema meden dijiya û 2000 sal li pêþiya mirovên li derên din bûn.

Dema Sêyemîn : Di B.Z. 3000 qewimiye. Vê demêde dîzik-cerik û firaxên axîn hatine çêkirin. (Çanak-çomlek) Ji bilî vê tirbên (gorên) miriyan hatine çêkirin.

Bi gotina lêkolînvanan di rojhilata nêz de di dema neolîtîk de tu gundên ji vî gundî pir mirovtir nehatiye dîtin. Lêkolînên vî gundî de hatîne kirin de 402 qerqodeyê (Ýskelet) mirovan hatiye dîtin. Ji sedî 45ê wî zarok bûn.

Temenê nîvekî(ortalama) 28.5 sal bû. Ên dibûn 50 salî gelek kêm bûn. Bejna zilaman 1.70 m, ya jinan 1.57 m. bû. Mirina zarokan ji sedî 48 bû. Mirina herî zêde di nav zarokên 1-5 salî de bû. Gelek nexweþiyên wê demê hatine kifþkirin niha jî di nav mirovan de hene.(Ergani,Þehmus Aslan, r: 20-35 Urartu Yay.)

Belê xwendevanên hêja gelek gundên wekî vî gundî ji aliyê lêkolînvanan ve li Mezopotamya jorîn hatiye dîtin. Bê guman ser vê mijarê gelek tiþtên balkêþ hene ku mirov binivîse. Lê belê ji bo bêderfetî em neçar in nivîsên xwe kurt binivîsin. Nivîsên min tenê ji bo balkiþandina ser mijaran in. Hêvîdar im ku hemû xwendevanên me dikarin li ser van mijarên dîrokî bi kûrahî lêkolînê bikin. Da ku em rastiya dîrokê û despêka þaristaniya mirovahî bi awayekî rast hîn bibin û bigîhînîn mirovahiyê. Mezopotamya jorîn welatê bav û kalê me ye. Em welatê xwe û dîroka wî baþ bizanîn ku da em xwe jî nas bikîn. “Dibêjin ku yên dîroka xwe nas neke, duh jî, îro jî, sibehê jî nas nake.’’

Ev navnîþana maîlê ji bo botên spaman hatiye parastin, ji bo hûn bibînin divê Javascripta we vekirî be

Users' Comments (0)

Only registered users can comment an article. Please login or register.

No comment posted

Jêr; A beriya wê		A piþtî wê jor;