Siyaseta Īngilistanź ū Rojhilata Navīn

YAŽAR EROGLU

Brîtanya û împaratorî

Îngilistan dewleteke ku bi navê Brîtanyayê li ser yek jê mezin çend giravên belavelayî ava bûye. Navê wê yê fermî Qraliyeta Yekgirtî ye. Beriya Žerê 2’yemîn ê Cîhanê jê re digotin welatê roj li ser naçe ava. Ji Ewropa, Asya bigirin heta Awustralya û parzemîna Amerîka li her derê serdestiya wê hebû. Roj li Ewropayê biçûya ava li Asya û Awustralya hildihat. Li ser rûyê cîhanê yek nimûne bû, ya duyemîn çênebû. Ev împaratorî li ser bingeheke aborî û siyasî ava bû û di nav sedan salan de bû serweriyeke gerdûnî. Otorîteyên welatan hema bêje bi yek dengî qebûl dikin vê împaratoriya ku di nav sedan salan re nisilî û derbasbûyî kevnežopiyek afirandiye û žeklek jî daye cîhanê. Brîtanyaya ku tekane li cîhanê bûye împaratoriyeke gerdûnî hê jî bi siyaseta xwe ya kevnežop ve tesîra xwe li ser cîhanê bi pir awayan didomîne. Ew siyaset îro li Rojhilata Navîn pir ažkera tê dîtin. Tev dewlet û gelên Rojhilata Navîn yekser an jî îndîrekt di bin bandora siyaseta îngilîz de ne. Mexdûrê vê siyaseta

îngilîz a Rojhilata Navîn gelê kurd e jî.

Birêz Abdullah Ocalan her tim behsa vê

siyaseta îngilîz dike û balê dikžîne ser

xetereyên vê siyasetê ji bo kurdan. Kakilê

vê siyasetê çi ye, çawa pêk tê, îro bi çi

rengî teže girtiye û li ser kîjan bingehî

qewimiye? Divê bo ku bersiva van pirsan

bê dayîn mirov vegere serî û damezirîna

bingeha vê siyasetê.

Brîtanyayê serê pêžîn gelên derûdora giravê yên wek Galan, Skotya û Îrlanda hilda bin hikumraniya xwe. Rewža qraliyetê bi vî awayî li giravê xurt bû. Kapîtalîzm li qadên bejayî pêž diket. Arîstokrasî û lordên feodal hêdî hêdî ber bi bûrjûwatiyê ve diçûn. Li hember feodalîzmê kapîtalîzmê gavên mezin diavêtin. Vê nakokiyê di sala 1640’an de serî da û bi pêžengiya general Oliver Cromwell li dijî desthilatiya feodal žorežek pêk hat. Salên di navbera 40 û 50 de rewža Înglistanê aloz bû. Di encamê de bûrjûwazî û arîstokrasiya feodal li hev kir û bi guhertina pergala qraliyetê ve dewleta monaržîk pêk hat. Težeyê siyaseta Înglistanê ya bi sedan salan e bûye serdest hinekî jî di vê lihevkirinê de vežartî ye: Hêzên ku bi hev re di nav nakokiyê de ne, pev diçin, a herî xurt û serdest lihevkirinê pêk tîne û li ser van nakokî û vê lihevkirinê xwe bi rê ve dibe. Em ê li jêr hê jî berfireh vê siyasetê bibînin.

Dema ku Îngilistanê xwe li ser welatên Galan, Skotya û Îrlandayê serdest kir bi wê nema. Behriya Îngilistanê heta wê demê pir xurt bûbû. Bi tevî Îspanya û Portekîzê derkete žerê behriyê û siyaseta kolonyalîst mežand. Dema tîrvanên siwarî û çekdarên Înglistanê derkevin keviyên Hindistan, Afrîka, Zelandaya Nû, Awûstralya û Amerîkayê serê pêžîn êrîž dane ser zêr, zîv û kel melên ziynet ên nirxebilind. Helbet Îngilîzan bi Portekîz û Îspanyayê re jî žerê vê pêvajoyê pêk anî. Înglistanê cerebeyên siyaseta žer û parvekirinê hê ji wê demê bi awayekî serkeftî bi dest xist.

Ji vê demê re dibêjin serdema sermayeyê ya berhevkirina sereta. Bi gotineke din ev serdema kapîtalîzma wehžî ye.Bi riya kolonyalîzma vê demê zêr, zîv û kel melên nirxebilind sermayek li Ewropayê berhev bû. Li Îngilistanê jî sermayeke berbiçav berhev bû. Encameke vê pêvajoyê jî ew welatên ku ji bo zêr û zîv hatine dagirkirin, bûn qadên berfirehbûnê yên dewletên Ewropa yên wek Îngilistanê. Bi vî awayî Îngilistan bû hêzeke herî xurt a cîhanê.

Vê hêz û xurtbûnê dest da ku žoreža endustriyê pêk bîne û bibe pêžengê kapîtalîzmê. Êdî Brîtanya bi rastî jî mezin bû.

Brîtanya xurt, reqabet mezin dibe

Sedsala 18 û 19’an de Îspanya û Portekîz di pêžbaziya reqabetê de têkçûn. Fransa bi pêžengiya împaratoriya Napolyon kapîtalîzm bi gižtî Ewropayê pêž xist. Îngilistan dewleteke monaržîk bû lê Fransayê Žoreža Mezin pêk anî bû. Hem bi awayê siyasî hem jî bi awayê aborî bi hev nedikir. Di navbera wan de žer pêk dihat. Brîtanyayê dixwest monaržiyên Ewropayê hilnewežin û Fransa jî wek berê bibe monaržî. Îngilistanê dest avêt arîstokrasiya Fransayê alîkarî pê re kir. Bi pêžengiya qraliyeta Brîtanya û Awûstûryayê Tifaqa Pîroz ava bû. Mebest ev bû ku kapîtalîzma Fransa pêžengitiyê dike bi ser nekeve, pêžî lê bê girtin. Bi vê riyê ve hêzên monaržîst dê li ser dewletê bibûna desthilatdar, qada aboriyê jî bi îmtiyazên arîstokrasiya monaržîst re lihevkirî bimežiya. Ango di yek derbê de dikare bê gotin Fransaya žorežger li her derê Ewropayê textê monaržiyan dihejand. Çûyîna Fransayê heta Moskowê monaržiya Ewropayê lerizandibû. Ev yek jî reqabeta di navbera Îngilistan û Fransayê de bû. Fransa hêzeke nû bû. Împaratoriyeke kevnar nedixwest hêzeke nû ber bifinê wê rabe. Ji bo wê jî rejîma wê re dilîst. Di hundir de kevneqral û arîstokrasî destek dikir, li dervejî êrîž dianî ser. Her wiha rewž seranserê Ewropayê jî wiha dinirxand.

Pižtî 50 salan Bîsmarck yekitiya Almanyayê ava kir. Êdî kapatîlazm ji qalibê xwe derketibû. Serdema emperyalîzmê bû. Almanyayê jî di vê qadê de ji xwe re parek dixwest. Împaratoriya Almanya jî yekser bi Fransayê re kete nav žer û reqabeteke dijwar a bazaran a emperyalîst.

Heta wê gavê Brîtanyayê žaxên xwe li Afrîkaya Navîn û Bakur xurt kiribu. Her wiha Hîndîstan, Çîn, Awûstralya û Zelandaya Nû jî wisa bûn. Siyaset û pergala aborî ya Îngilistanê dixwest bi taybetî du împaratoriyê kevn, xurt û lê rizyayî; Rûsya û Osmaniyan bixe bin tehakuma xwe. Hem seweriya wan her duyan jî berfireh hem jî cihên wan stratejîk bû. Rûsya di warê ležkerî de hêzeke qewî bû, aboriya wê jî xwe nû bi nû xwe dida hev. Lê Împaratoriya Osmanî ji nava xwe ve têk çûbû. Aboriya wê nîn bû. Pir gelên xirîstiyan serî rakiribûn. Dewleta Osmanî xelekeke lawaz bû dikaribûn bi tevdana van nakokiyan wê bixin kontrola xwe. Îngilistanê ev plan pêk anî, di hundir de pižtgiriya gelên xiristiyan kir, ji derve jî êrîž anî ser û dewleta Osmanî.ku dem gihîžt dawiya sedsala 19’an êdî dewleta Osmanî hem ji hêla aborî, hem ji hêla siyasî û îdarî ve tam di bin kontrola îngilizan de bû.. Bi vî awayî ji Dewleta Osmanî re digotin, “mirovê nexwež ê avtengê” .

Brîtanya ne mîna Osmanî nêzikî Rûsyayê bû. Ji aliyê aborî û siyasî ve kontroleke nerm pêk anî. Pirî caran wek mutefîkekî nêzikatî nîžanda.

Înglistanê li Afrîkaya Bažûr jî desthilatdariya xwe xurt kir û bi žerê Boer ve dawî li serweriya Holandayê anî. Lê wisa dixuya ku di qada reqabeta emperyalîst de Almanya û Îngilistan- Fransa hevrikên hev bûn.

Parvekirina cîhanê û Žerê Cîhanê

Îngilistan bi tecrûbe û desthilatdariya xwe ya kevn ve rewža xwe misoger kiribû. Lê hewl dida ku desthilatiya xwe ya cîhanê biparêze. Îngilistan û Fransa wek mutefîk tevdigeriyan. Afrîka, Asya û Pasîfîk bi hev par ve kiribûn. Lê Almanya dewleteke derengmayî bû. Dixwest ji bazarên wan parekê ji xwe re bi dest bixe. Almanyayê jî dest avêt Dewleta Osmanî. Pêwendî danîn, nifûza xwe ser dewletê zêde kir. Riya hesin a di navbera Heyderpaža û Bexdayê da çêkirin. Li ser artêža Osmanî pir bi tesîr bû. Êdî dinya hatibû parvekirin. Tifaq û dij tifaq diyar bûbûn. Îngilistan, Fransa, Rûsya yek tifaq bûn, Almanya, Awûstûrya- Macarîstan û dewleta Osmanî jî dij tifaq bûn.

Žer bi têkçûna dewletên Almanyayê serkêžî ji wan re dikir bi dawî bû. Împaratoriya Rûsya û Osmanî hilwežiya. Cîhaneke nû ava bû. Li Rûsyayê Žoreža Bolževîk qewimî. Wan li gorî bernameya xwe cîhanek ava dikir. Lê cîhana mayî jî Îngilistanê dirûv lê dida, težeyek pêk dianî. Di vê cîhanê de herêma herî girîng û serkêž Rojhilata Navîn bû. Desthilatiya Dewleta Osmanî li Rojhilata Navîn bi dawî bû. Ev qadeke devasa bû. Kîjan hêzê ev qad dagirta dibû hêza herî girîng û mezin. Kežfkirina petrolê hê demeke kin bû. Rezervên petrolê jî li Rojhilata Navîn bûn. Hêzên serkeftî Anatolî ji nû ve dagirkirin. Dewleta Osmanî belavela bû.

Di dawiya vî žerê cihanî de 4 împaratoriyên mezin rûxiyan: Osmanî, Rûsya, Almanya û Awûstûrya- Macaritan. Cîhana nû ava bû, gelek dewletên nû jî derketin holê. Bi gotina ku Engls ji bo vê pêžerojê gotibû “çend împaratorî dê hilwežin, çend tac li erdê tot bin”. Lê belê serkêžê vê cîhana emperyal dîsa Înglistanê dikir. Îngilistanê tevna xwe li dar xistibû, Fransa jî dabû rex xwe û dezî, rîs û rengê tevnê li gorî xwe eyar dikir. Berayî û dirêjiya wê jî.

Her çend Îngilistan serkêž be jî li ber bifinê wê cîhaneke alternatîf çêbûbû û Rûsya bi tev peykên xwe hatibû windakirin. Îngilistanê Almanya ajot ser Rûsyayê, pižtre jî di nav Rûsyayê de Artêža Spî vejand û bi rêxistin kir, žerê navxeyî da destpêkirin. Dema ku di žerê navxweyî de muxalefeta dij-žorež têk çû, Îngilistanê dest bi žerê diplomatîk, siyasî û aborî kir ku Žoreža Rûsyayê bi her awayî bifetisîne. Ji Hindistan, Afganistan, Îran, Tirkiye heta Asyaya Navîn û Çîn žerê hikumraniyê mežand. Hin cihan bi ser ket, hin deveran jî têk çû.

Žerê li ser welatên wek bazar dinirxandin hê jî fermî bi dawî nebûbû. Berê bi Almanyayê re peyman çêkirin, pižtre li bazaran zivirîn. Bi Muterekeya Mondrosê ve Dewleta Osmanî di nav xwe de parçe kirin. Bi taybetî Rojhilata Navîn yekser xistin destên xwe. Bi Peymana Sykes-Picot bi cetwelan welatên ereban îngiliz û fransizan di nav xwe de par ve kirin. Di her welatekî ereban de ežîr an jî xanedanek hilbijartin, li wan welatan rejîmeke mandarîn wek qrliyetên monaržîk ava kirin. Çol û beriyên Erebistanê, dežt û bestên Kurdistanê warê petrolê bûn. Petrol jî pêžeroja cîhanê bû. Du dewletên emperyalîst li ser dilê cîhanê ango Rojhilata Navîn lingên xwe edilandin, cîhan girtin bin kontrola xwe.

Peymana Lozanê

Bi Peymana Sevrê dixwestin vê rewžê fermî bikin lê Sewr têk çû. Tirkan žerekî nû li dijî sîstema li Anatoliyê hatibû bicihkirin da destpêkirin. Li Anatoliyê ev dagirkerî têk çû, ew hesabê fermîkirinê ma Lozanê.

Di vê navberê de žerê Koçgiriyê li Kurdistana Bakur, serhildana Berzecî jî li Bažûr dest pê kiribû. Berzencî di qada îngilizan de serî hildabû. Îngilizan berê pižtgirî dan Berzencî pižtre jî pižta xwe lê vegerandin.

Tirk bi pižtgiriya kurdan bi ser ketibûn. Qet nebe Anatolî rizgar kiribûn û destên wan xurt bûbû. Dema Konferansa Lozanê dest pê kir rewža tirkan û yên aliyan wiha bû. Konferansa Lozanê 9 mehan ajot. Di vir de dîsa dîplomasî û siyaseta îngilizan derdikeve pêž. Wezîrê karê derve yê Îngilistanê Lord Curzon serkêžê vê konferansê bû. Beždarên wê konferansê yên rûs jî tev de her kes dipejirîne ku rêvebirina konferansê bi her awayî di destê Lord Curzon ango destê Îngilistanê de bûye.

Lozanê qedera Rojhilata Navîn û Kurdistanê diyar kir. Kurd wek aliyekî li ser vê maseya guran tune bûn. Kurdên hevkarên tirkan ev îrade teslîmî tirkan kirin. Tirkan jî bi ser navê wan ew înkar kirin. Îradeyeke ku bibe alî jî di nav kurdan de neqewimîbû. Firotin an jî nebûna kurdan ji bo îngilizan ne xem bû. Siyaseta îngilizan ew bû ku hêzeke xwe pê bikaribin li ser lingan bigirin pêk bînin. Ji bo wê jî xwe bispêrin. Ew hêz bi kurdan re nedîtibûn. Tenê kurd ji bo ku siyaseta xwe li dijî hêzên pê re têdikožiyan bi kar anîbûn. Xwe spartibûn žêx û mîrên ereban. Ji bo wê jî kurd tune hesibandibûn û ji dewreyê derxistibûn.

Bi gelek sedemên wek van îngilizan kurd li ser vê maseyê nedîtin û nehesibandin. Peymana Lozanê ji derveyî Mûsil û Kerkûkê hat îmzekirin. Bi Peymana Lozanê Kurdistin bi çar parçeyan hat parçekirin. Îngilizan tunehesibandina kurdan û parçekirina Kurdistanê de tu pirsgirêk nedîtibûn, fikar nekiribûn.

Di qada cîhanê û Rojhilata Navîn de Peymana Lozanê kevirekî kîlometreyan ê mezin e. Ev tê wê wateya ku hê jî Îngilistan serkêžiya emperyalîzmê dike û cîhana emperyalîst bi rêve dibe. Bi vê peymanê ve di Rojhilata Navîn de nêzî 15 dewletên nû hatin damezirandin. Pirên wan di bin mandatiya Înglistanê de bûn. Înglizan polîtîkaya “parçekirin, dabežkirin û birêvebirin”ê mežand û bi ser ketin. Mixabin ne di cîhana emperyalîst, ne jî ya sosyalîst de kurd tune bûn. Ev jî berhema Peymana Lozanê ye.

Îngilistanê di pêvajoya ku dem anî Lozanê de ji aliyekî ve nehîžt Tirkiye bikeve bin bandora Yekitiya Sovyetê, ji aliyê din ve heta dawiyê destê xwe ji siltanî û xelîfetiya hê jî nehilwežiyayî nebirî. Jixwe ev polîtîka di nav žer de jî mežandibû. Di bin bandora almanan de bi riya hikûmeta Damat Ferît polîtîkaya xwe mežandibû.

Dema Yekitiya Sovyetê ava bû îngilîz û fransizan Sovyet ji bo hakimiyeta emperyalîzmê xetere didît. Ji aliyê ležkerî ve pê nikaribû lê ji aliyê aborî qelsiya Sovyetê ji bo rûxandina dewleta nû wek firsetekê nirxand û ambargoya teknolojîk û aborî pêk anî.

28-03-2008 09:48 Editor Published in Forum, Forum

This entry was posted on 28-03-2008 09:48. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. This article was favoured 6 time. You can leave a comment. Last update on 28-03-2008 09:48
Views: 112    

Users' Comments (0)

Average user rating    (0 vote)

No comment posted