Qonaxa fažīzmź ū heta īro siyaseta īngiliz

YAŽAR EROGLU

Brîtanya û împaratorî

Îngilistan dewleteke ku bi navê Brîtanyayê li ser yek jê mezin çend giravên belavelayî ava bûye. Navê wê yê fermî Qraliyeta Yekgirtî ye. Beriya Žerê 2’yemîn ê Cîhanê jê re digotin welatê roj li ser naçe ava. Ji Ewropa, Asya bigirin heta Awustralya û parzemîna Amerîka li her derê serdestiya wê hebû. Roj li Ewropayê biçûya ava li Asya û Awustralya hildihat. Li ser rûyê cîhanê yek nimûne bû, ya duyemîn çênebû. Ev împaratorî li ser bingeheke aborî û siyasî ava bû û di nav sedan salan de bû serweriyeke gerdûnî. Otorîteyên welatan hema bêje bi yek dengî qebûl dikin vê împaratoriya ku di nav sedan salan re nisilî û derbasbûyî kevnežopiyek afirandiye û žeklek jî daye cîhanê. Brîtanyaya ku tekane li cîhanê bûye împaratoriyeke gerdûnî hê jî bi siyaseta xwe ya kevnežop ve tesîra xwe li ser cîhanê bi pir awayan didomîne. Ew siyaset îro li Rojhilata Navîn pir ažkera tê dîtin. Tev dewlet û gelên Rojhilata Navîn yekser an jî îndîrekt di bin bandora siyaseta îngilîz de ne. Mexdûrê vê siyaseta

îngilîz a Rojhilata Navîn gelê kurd e jî.

Birêz Abdullah Ocalan her tim behsa vê

siyaseta îngilîz dike û balê dikžîne ser

xetereyên vê siyasetê ji bo kurdan. Kakilê

vê siyasetê çi ye, çawa pêk tê, îro bi çi

rengî teže girtiye û li ser kîjan bingehî

qewimiye? Divê bo ku bersiva van pirsan

bê dayîn mirov vegere serî û damezirîna

bingeha vê siyasetê.

Îngilistan û Fransayê dixwest ku bi Almanyayê re tifaqê pêk bînin berê wê hêza ležkerî ya zînde ya Hîtler bidine Sovyeta Rûsya. Dijminatiya Hîtler a li dijî wan her du dewletan derfet nedida ku Hîtler bi wan re tifaqê çêbike. Dîplomasiya Almanya û Rûsyaya Sovyet rê neda Înglistan û Fransayê. Belkî jî cara yekem bû ku siyaset û dîplomasiya Înglistanê têk diçû. Ev žerekî giran bû encamên wê jî dê giran bûbûna. Hîtler di destpêkê de berê xwe da Polonya û Rûsyayê lê pižtî demekî Înglistan û Fransa jî bê par nehîžtin.

Înglistanê di nav žer de hêza nû Amerîka kižande cem xwe. Žer dom dikir lê di nav 6 salên žer de dîplomasî û siyaseteke nedîtî hate mežandin. Tifaqa îngiliz û amerîkan, Rûsya jî girte nav xwe. Dijminên stratejîk mecbûrî hatibûne cem hev. Înglistan û Amerîkayê di žer de hem dixwest Hîtler têk biçe, hem jî ji bo Rûsya ji hêzê bikeve siyaseteke nepenî dimežandin. Heta derfetekî digeriyan ku bi Hîtler re bibin yek lê wî ew yek qebûl nedikir. Almanya zêdetir li eniya Sovyetê têk çû. Lê dema žer bi dawî bû, maseya ažtiyê vebû ev rastî yek bi yek bi vî rengî pêk nehat. Peymana Postdam û Yaltayê bû žahidê dîplomasî û siyaseteke dijwar. Dîsa tecrûbeyên Înglistanê li ser maseyê bûn. Serokwezîrê Înglistanê Churchill derkete pêž. Her çend ku žer Amerîkayê bi ser navê bloka emperyalîst qezenc kiribû jî aktorê herî mezin Churchill û Îngilistan bû. Didestdegirtina Îtalya, Yewnanîstan, Berlîn, Fînlandiya û pir deverên din bi tecrûbeyên siyaseta îngiliz pêk hatin. Her wiha mežandina siyaseta emperyalîst a pižtî žer jî.

Em dibînin ku pižtî Žerê Duyemîn ê Cîhanê Înglistanê pêžengiya xwe ya emperyalîzmê winda kir. Di warê aborî, siyasî, çandî û dîplomasî de pêžengî kete destê Amerîkayê. Lê belê heta îro jî aktorê duyemîn û hevparê stratejîk ê Amerîkayê yê herî nêzik û herî bibawer Înglistan e.

Ji 1945’an heta îro Îngilistan

Ku îngilistanê dev ji pêžengiya emperyalîst berda mecbûr ma ku hêdî hêdî ji deverên din jî vekiže. Li cîhanê hižyarbûnek di nav gelan de çêbû, li hember emperyalîzmê serî hildan. Îngilistan ji Çînê, Hindistanê, Afganistanê, Afrîkaya Bakur û Navîn vekižiya yan jî desthilatdariya xwe sist kir. Li Rojhilata Navîn jî Iraq, Misir, Erebistan, Yemenê yan desthilatdarî dewrî mandayên xwe kir an jî destên xwe ji nav desthilatdariyê kižand, dewrî Amerîkayê kir.

Rola Rojhilata Navîn her çû zêde bû. Îngilistanê li Rojhilata Navîn cihê xwe da DYA’yê. Hem ji aliyê siyasî hem jî aborî ve rola Rojhilata Navîn konjonkturel bû. Li hember sîstema Sovyetê Rojhilata Navîn girîngî qezenc kiribû. Sovyeta Rûsyayê jî dixwest ku li wir berfireh be, hevparan ji xwe re çêke. Ji 1945’an heta hilwežîna Sovyetê rewž li ser vê nakokiyê pêž ve çû. Di vê demê de carinan aqilmend, carinan wek aktor, carinan wek hêza alîkar a stratejîk li cem DYA’yê bû.

Bi hilwežîna Yekitiya Sovyetê, pergala du blok bi dawî bû. Pergaleke yek navend ava bû. Jê re gotin pergala global. Žerkêžê vê pergalê jî DYA bû. Asya Navîn ji bo vê pergalê bazareke nû bû. Žerê nû yek li wê qadê, yê din û yê herî girîng jî Rojhilata Navîn bû. Ji ber ku Rûsyaya Sovyet di van her du herêman de jî valahiyeke mnezin derxistibû holê. Her du jî qadên petrolê û gaza xwezayî ne. Ango herêmên stratejîk…

DYA’yê Asya Navîn bi žerê siyaset, dîplomasî û navxweyî têkilî û para bazara xwe zêde kir. Lê Rojhilata Navîn ew qas hêsan nebû. Îran, Iraq, Tirkiye û welatên ereban hebûn û nakokî berfireh bûn. DYA’yê staretejiyeke nû dabû ber xwe, pêkanîna vê stratejiyê di žerê çekan de didît. Iraq di hedefa vê stratejiyê de bû. Dewleta Iraqê di žerê Îran û Iraqê de pižtgiriya Îranê hatibû kirin. Pižtî žerê Îran û Iraqê her pêžî li Iraqê hatibû vekirin. Dîsa bi zaneyî berê Iraqê dane dagirkirina Kuweytê. Ji êrîžên xwe re hincet amade kirin. Di sala 1991’î de Žerê Kendavê dest pê kir. Amerîkayê bi hêzeke pir mezin a ležkerî Rojhilata Navîn dagir kir. Žirîkê DYA’yê yê herî sadiq û dilsoz dîsa Îngilistan bû. Îngilistan ne tenê sadiq bû, di heman demê de yek ji avasazê (mîmarê) vê siyasetê bû. Amerîka û Îngilistan wek birayên mezin û biçûk û wek malbatekî bûn. Di vê demê de sê serokwezîrên Îngilistanê guhirîn lê polîtîkaya wê neguhirî. Heta Partiya Karker qažo çepgir bû lê herî baž û herî rêkûpêk wê ev siyaset destek kir.

Stratejiya wê dagirkirinê ev bû ku di cîhanê de dê pergaleke nû ava bikin û navenda vê pergalê jî Rojhilata Navîn e. Dagirkerên vê stratejiyê ji cîhanê re ažkera kirin ku sînor û nexžeyên Rojhilata Navîn dê biguhirin û li wê derê jî pegaleke nû dê bê. Dema ku çarçoveya vê stratejiyê diyar bû, dewletên herêmê ketin nav pêžbaziyê yan jî parastinê. Îran, Iraq, Sûriye, Tirkiye, dewletên ereban û Îsraîl aktor an jî dij aktor bûn.

Dagirkirina Iraqê û Rojhilata Navîn a Nû

Nakokiya rejîma Sedam û DYA’yê her ku diçû zêdetir dibû. Di sala 1991’î de li dijî êrîžên rejîma Sedam sîwaneke ewlehiyê çêkirin. Di nav 10-11 salan de li bažûrê Kurdistanê statûyeke fiîlî pêk hat. Hêzên emperyalîst û dewletên stakoparêz xwestin ku kurdên bažûr û bakur li dijî hev bi kar bînin. Di vê pegalê de cografyaya Kurdistanê stratejîk bû. Du aliyên vê rastiyê hebûn; li aliyekî PKK hebû ku žerê çekdarî dimežand û di nav gelê kurd de hêzeke xurt bû, li aliyê din hêzên bažûrî hebûn. Ew yekser muxalîfên Sedam bûn. Siyaseta ku dimežandin DYA û hêzên koalîsyonê dikaribûn xwe bispêrin wan. Vê nakokiyên van her du aliyan heta îro jî di siyaseta li ser Rojhilata Navîn de du pozîsyonên ji hev cudatir dane pêž. Nêzikahiya dagirkerên Rojhilata Navîn jî li gorî vê pozîsyonê yan wek dijber an jî alîgir xwe nîžan dane.

Dîsa aktoriya Înglistanê pir ažkera bû. 1993’an de bi serfermandarê artêža tirk Gurež û Çillerê re dijî têkožîna PKK’ê polîtîkayeke kirêt mežand. Di 1996’an de jî serkežiya rûnižtižnên Dublîn û Enqereyê kir.Hedef ev bû, bi her awayî PKK’ê di çareseriya pirsgirêka kurd de li derve bihêle. Ev pêvajo bû sedem ku hêzên bažûr di nav xwe de (PDK û YNK) žer bikin. Pižtre jî bû sedema pêvçûnên di navbera PKK û PDK’ê ku wek birakujî hate binavkirin. Ev pêvajoya bi derxistina Rêberê Gelê Kurd ji Sûriyeyê û teslîmkirina wî ya Tirkiyeyê hate mohrkirin.

Amerîka û Îngilistanê ji bo Rojhilata Navîn plan çêdikirin. Her tižt dabûne ber çavên xwe. Hê di sala 1996’an de behsa Plana Mezin a Rojhilata Navîn dihate kirin. Bi hatina ser kar a Bush re ekîba žer bû desthilatdar. Konsepta vê klîkê ev bû; žerê sar û žerên herêmî qediyan, lê xetereya herî mezin terora global e. Ew jî bi çalakiya Kûleyên Cêwî yên New Yorkê ku heta niha jî sedema wê ya rasteqîn ne diyar bûye kirine rojeva cîhanê. Berê Afganîstan dagir kirin pižtre berê xwe dane Iraqê.

Di sala 2003’an de Iraq dagir kirin. Dewleta Iraqê ji nû ve hate avakirin. Kurdistana Bažûr statûyeke makeqanûnî û navneteweyî bi dest xist. Pirsgirêka Kerkûkê çareser nebû. Ji nîqaž û nakokiyên mezin re hate hîžtin. Di dema žerê li hember Amerîkayê yê Iraqê de Kurdistana Bažûr ji bo wan herêma herî ewle bû. Lê dema Amerîkayê xetereyên mezin li ber xwe dîtin zivirî ser polîtîkayên kevn ên Îngilistanê mežand. Bažûr û Kerkûk da aliyekî serokên ežîrên sûnî re peyman çêkir. Li hember Tirkiyeyê tawîz da û hêzên bažûrî ji dewreyê derxistin. PKK wek dijmin îlan kir. Ji 5’ê mijdarê vir ve dewleta Tirkiyeyê fonksiyoneltir bûye. Amerîka hem bi hêzên bažûrî re, hem ereban re, hem jî Tirkiyeyê re têkiliyên xwe xurt dike û siyaseteke ku berê wê daye PKK’ê hêzên gerîla dimežîne. Li aliyê din jî nakokiya bi Îranê re bi rê ve dibe. Pir cidî tê nîqažkirin ku siyaseta Îngilistanê ya Lozanê dîsa tê ser maseyê. Ji salên 1990’an vir ve destê Îngilistanê di nav siyaseta Tirkiyeyê de ye ya ku li dijî kurdên bakurî ye. Bi çûyîna serokwezîrê tirk Erdogan û serfermandar Buyukanit a Îngilistanê ve ev nîqaž hê jî germ bû. Tê gotin ku di pižt deriyan de petrola Iraqê, rewža Kerkûkê, pozîsyona hikûmeta Bažûr, daxwazên Tirkiyeyê yên li ser Iraqê û têkiliyên Tirkiyeyê bi dewlata navendî ya Iraqê re tên danîn li ser maseyê. Amerîkayê van demên dawî zêdetir meyl daye ser siyaseta Îngilistanê û ya pêk tê jî ev e.

Wisa dixuyê Amerîkayê di Projeya Mezin a Rojhilata Navîn de hin guhertin pêk anîne û tifaqên nû re rê vekirine. Ew jî dijî berjewendiyên Hikûmeta Kurd a heyî ne. Bi rastî jî di proje û siyasetên emperyalîst de rola Kurdistanê û kurdan pir berbiçav e. Em dizanin ku siyaseta dewletên dagirker heye û her roj li pey tifaqên ji bo berjewendiyên xwe ne. Siyaseta Amerîkayê û yên ku bi wê girêdayîne jî heye û her roj xwe nû dikin. Belê her hêz kurd û Kurditanekê dixwazin an naxwazin, ku bixwazin çawa dixwazin wê dizanin. Ya herî girîg ev e ku siyaseteke kurdan heye yan na, ew Kurdistaneke çawa dixwazin ev hê jî pirseke bêbersivmayî ye. Ya rast ew e ku qasî her aliyên ku rewža Kurdistanê re aleqe dibin siyaset û îradeyeke kurdan jî hebe. Heke ew nebe dev ji xurtkirina federalîzma heyî berdin destkeftiyên heyî jî di bin xetereyê de ne.

Kakilê siyaseta îngiliz

Siyaseta îngiliz li ser parçekirin, dabežkirin û rêvebirinê ava bûye. Siyaseta kevnar li ser tecrubeyên 600 salan dimeže. Berê vê siyasetê her tim ber bi dagirkirin û kolonyalîzmê bûye. Ji ber wê jî em dikarin bêjin ku bi gižtî tecrubeyên emperyalîzmê yên Îngilistanê ne. Koka siyaseta empertalîst dewleta Îngilistanê ye. Brîtanya dewleteke ku tecrûbeyên serdema feodal, kapîtalîst û ya emperyalîzmê di yek dewleta heta îro heyî de berhev kirine. Tilsima wê di vir de ye. Bi rastî ew mirîžka kurkê ye, emperyalîstên din jî li hember wê wekî varika ne. Ew jî bi tecrubeyên Brîtanyayê gihîžtine. Siyaseta îro em di lihevkirina feodalîzm (arîstokrasî) û bûrjûwaziyê de dibînin. Wî hîmî rê daye ku monaržiya îngiliz heta îro bimîne, tu žorežekî nikaribûye wê bigeherîne. Ne tenê ew, rê ji bo monaržiyên din ên Ewropayê jî vekiriye.

Siyaseta Brîtanyayê piralî ye. Ji žîdetê bigirin heta lihevkirina bêxwîn bi pir altenatîfan pêk tê. Ew li gorî žert û mercên di nav de ye tevdigere. Hin dewlet hene tenê žîdetê, hinek hene înkar û îmhayê, hin hene židandinê û hwd didine ber xwe. Ji ber wê jî ji xwe re tu alternatîfan nahêlin an bi ser dikevin an jî dižikên û têk diçin.

Siyaseta Îngilistanê ya derve heta niha wek siyaseteke emperyalîst-kolonyalîst mežandiye. Ew cihekî bidest dixe berê bi mîsyonerên xwe ji xwe re bingehekî çêdike. Hêz û mutefîkan hildijbêre. Bi žer bibe, bi žer; bi diyalog bibe bi diyalog xwe li gorî wê amade dike. Cihekî bixwaze ku serdestiyê pêk bîne mutleqe hêzan bi hev dide žerkirin an pev dixe. Mutefîkê xwe yan jî pêwendîdariyê li gorî encama vê diyar dike. Li ser nakokiyên wan serdestiya xwe pêk tîne. Siyaseta ku di platforma Sewrê de hatiye mežandin pir balkêž e. Kurd, ermen, asûrî û yên din dan dora xwe lê di encamê de ew xurt nedîtin li ser pižtê dan erdê, li Lozanê bi tirkan re li hev kir. Afganîstan, Afrîkaya Bažûr, Hindistanê, Çînê her tim li ser nakokiyan lîstiye, hêzên navxweyî berî hevdane. Dema ku dîtiye žîdeta wê ji bo mayîna wê terê nake yan taktîkên xwe guhertiye yan jî xwe vekižandiye. Ji ber vê jî em dikarin bêjin ku li gorî yên žîdetparêz siyaseteke nispî nerm dimežîne. Ev jî li gorî hêzê diguhere. Em dizanin ku cihê ku serdestiya xwe misoger dîtiye heta dawiyê žîdet bi kar aniye. Giravên wek Tasmanyayê koka nižtecihên režik aniye. Tê zanîn ku tenê nižtecihekî tasmanyayî maye ew jî bi serê jêkirî di muzeya înglizan de ye. Li Zelandaya Nû û Awustralyayê nižtecihên parzemînê ajotine cihên herî bêkêr, çol û berîstanan.

Dîplomasiya Îngilistanê li ser van tecrubeyan teže girtiye û xurt e. Heye ku cihê di žer de winda kiriye, li ser maseya dîplomasiyê berhev kiriye. Ji ber vê yekê ye ku Amerîka heta dawiyê ji vê siyasetê sûdwerdigire; Înglistan jî bi vê hêzê car caran arasteyî ser ya xwe dike.

Rewža Kurdistanê û Rojhilata Navîn

Kurdistana bažûr îro di nav vê sîstema emperyalîst de cih girtiye. Rola cografyaya Kurdistanê û pêdiviyên DYA’yê di vê noqteyekî de bi hev kirine. Rola Rojhilata Navîn heyatî ye. Kurdistan jî di nav vê rastiyê heyatî ye. Amerîka dixwaze hegemonyaya xwe ya siyasî, aborî, stratejîk li vê derê pir xurt bike. Ev siyaset hatiye merheleyekî. Li gorî daxwaza Amerîkayê nebûye. Ev pêvajo xitimiye. Tam di vê noqteyê de Brîtanya ketiye dewreyê. Dixwaze mutefîkê xwe yê xežîm li ser siyaseta xwe ya klasîk bi rê ve bibe.

Esasên vê siyasetê jî ev in: Rola žiî û kurdan kêmtir bike. Sûniyên ereb derxe pêž, li mutefîkên xwe yên klasîk vegere û wan xwedî rol û înîsiyatîf bike. Ji ber ku kozika berxwedanê warê sûniyan e. Tecrubeya rêvebirinê li cem wan hene. Li Tirkiyeyê, dewletên ereb jî vedigere. Ji bo pêžeroja xwe hin tawîzan jî dide. Heta rewža Kerkûkê jî ji nû ve dixe nîqažê.

Ji aliyê din ve bakurê Kurdistanê wek dijmin îlan dike û dixwaze berteref û tasviye bike. Halbûkî her du jî kurd in û li heman cografyayê ne. Lê bakurê welêt ji bo berjewndiyên xwe xetere dibîne. Bi aliyêkî re žer dike û riya tasfiyekirina wî vedike, aliyê din jî heta dawiyê dide qelskirin, ji bo tev daxwazên xwe lê bide qebûlkirin.

Ku em encamê bi siyaseta îngiliz ve girêdin; panjehra vê siyaseta îngiliz bûna xwedî hêz û îrade ye. Helbet ji bo Kurdistana Bažûr derfetên pir girîng hatine bidestxistin. Divê ev bê tawîz bên parastin. Li hember lokalîzekirina siyaseta emperyalîst divê berjewendiyên biçûk nebin mebest, ji bo yekitiya kurdan û bi gižtî berjewendiyên çar parçeyên Kurdistan, bi taybet jî Kurdistana Bakur bên parastin. Bi vî awayî žexsiyeta siyaseta kurdan çêdibe û xwe dikare bide qebûlkirin. Divê dek û dolabên emperyalîst û gefên dewleta tirk neyên qebûkirin. Divê yekitî, biratî û dostaniya bi kurdên bakur re û destkeftên bažûr bên parastin.

Heke siyaseteke wiha bižexsiyet neyê parastin di serî de federalîzm, her destkeftiyên gelê bažûr dê di bin xetereyê de bin. Birayê wan ên bakur her tim dê ji bo tasfiyekekirinê bên bazarkirin û bi gižtî rewža bažûr her tim bi gef û êrîžên tirkan, ereban û Îranê re vekirî bin. Siyaseta ku Tevgera Azadî ya Kurdistanê mežandiye û berxwedana Zapê nîžandaye ku bi vê siyaseta biîrade, xwebawer, xwe spartî hêza gelê xwe serkeftin mimkûn e. Ya xwe spartî hêzên derve ne misoger e, seqet e. -Dawî-

29-03-2008 10:58 Editor Published in Forum, Forum

This entry was posted on 29-03-2008 10:58. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. This article was favoured 6 time. You can leave a comment. Last update on 29-03-2008 10:58
Views: 58    

Users' Comments (0)

Average user rating    (0 vote)

No comment posted