Gelo çima navên me guhertin?

LALEÞ WEZRÎNÎ

Piþtî pêþpirsnameya ku birêz Hasîp Kaplan da meclîsê ku navê herêm û gundên me pir bi zanebûn û bi þeytaniyeke bozbeyarî hatine guherandin xist rojeva çapemenî û hibiralêsan, êdî her roj li ser vê mijarê nivîsek tê nivîsandin.

Bi rastî mijareke ku gelekî dereng jî maye. Lê belkî heta niha derfeta ku doz bikin û bibêjin heyra bo çi ew navên ku bapîr û dapîrên me li cih û warên me, li gund û bajarên me kiribûn we guhertin? Birastî birêz Hasîp Kaplan tilha xwe danî ser kuwînêrek a ku bi salan hilgirtî mabû. Ez dizanim dema ev kuwînêr bê teqandin-derkirin dê dil û kezebên gelek fêlbazan jan pê keve, lê ez ê jî hinekî tujikê xwe din bin re rakim.

Tenê behsa guhertina navê gundan tê kirin. Kes nabêje armanca wan çi bû ku nav guhertin.

Armanca guherandina gund, bajar, cih û warên kurdan çi bû, ez ê jî li gorî zanîn û fikra xwe þîrove bikim.

Bê guman sedema herî bingehîn nefî û koçberî ne. Bi taybetî kurd her tim bi nefî û koçberiyan re rû bi rû mane. Eþîr ji hev du veqetiyane, neçar mane ku beþek biçe herêmeke din. Her wiha bavik, êl, eþîr neçar diman ku ji ber setema bozbeyariyan her yek bi aliyekî welat ve nefî bibe. Û bozbeyariyan wek noka tu li kêvir bidî, her yek ji wan bi hêlekî welatê bêwêrt ve koçber kirine. Ew jî ne bes bû, dilê bozbeyariyan bi vê terteleyê jî rihet nebû, îcar jî li dû þopa wan þopandin ka çawa dijîn. Çawa dijîn, rewþa wan çi ye, jiyaneke kurdewar dijîn an jî hinekî hiþê wan hatiye serê wan. Bi “birayên xwe” re kelijîne yan na…

Lê kurd asî ne, serhiþk in, zû bi zû bi neyarê xwe ve nakelijin, xwîna wan li wan nakele; cihê ku biçin ger ev war li serê heft çiyan be jî dê navên warên ku jê bar kirine-neçar mane ku jê bar bikin bidin, cihê ku konê xwe tê de vedane.

Mînak; eþîra Muqrî-Muqriyanî li Rojhilata Kurdistanê ye. Di demên berê de ji ber pesta bozbeyariyan û ya Lawê Fêro ji hev zerziliye û mîna nohka li kevir bidî tert û belav bûye. Baskek ji vê eþîrê hatiye li derdora Midyadê niþtecih bûye, gundek ava kiriye û navê eþîra xwe lê daniye. Navê vî gundî Miqrê ye, di navbera Midyad, Nisêbîn û Hezexê de ye….

Yekî din, îhtîmalek a herî mezin di salên 1071 û virdetir bozbeyarî-tirk destên xwe yên qirêj xistin nav dewleta Merwaniyan û bira li ber birê rakirin, berdan hev du û di encamê de ew dewlet hatiye ruxandin û ew jî mîna Muqriyaniyan ji hev belav bûn, beþek ji wan çûn di keleha ku îro navê gundê ku dawî di binê quntara kelehê de ava kirine û navê wî danîne Merwaniyê de xwe parastine. Erê, Merwaniyê jî di navbera Heskîfê, Kercewsê de ye û ez bawer im tu kesî Merwanî belkî nizane ku ew ji ezbeta Merwaniyan e…

Dîsa eþîra ‘Etmana-‘Etmanka heye. Ev eþîr jî bingeha wê li Rojhilata Kurdistanê ye. Ew jî wek bi sedan eþîr û xanedanan ji ber pesta setema bozbeyariyan, an jî farisan koçber bûye û li her çar hêlên welêt belav bûye. Baskek wî bi hêla Merdînê ve teriqiye, yê din hinek li derdora Bedlîs Mutka, Hezo niþtecih bûye, yê dinê jî heya Meletê pijiqiye. Niha li Meletê bi navê Etma hem gund heye, hem jî bi dehan gundên Etmanan hene…

Mînaka çarem jî eþîra Sûrçî ye. Eþîra Sûrçî bingeha wê li Baþûrê Kurdistanê ye. Ew jî ji heman setem û hovîtiyan koçber bûne û niha baskekî wê eþîrê jî li derdora Stewra Merdînê ye. Her çendî ji wan re Surgûçû bê gotin an jî gotine lê ew ji eþîra Sûrçî ne…

Îca ez ê pirsekê ji xwendevanan bikim. Gelo ji bo çi navê gundên me guhertin? Çima navê Merwaniyê veguherandin (Ýrmakli) ez navê Miqrê û ‘Etma ya Meletê nizanim ka ew kirine çi. Bi sedan mînakên van dikarim bidim, lê ji bo feraseta wan a qirêj bê fêmkirin ev bes in. Kurdên reben ji bo ku navê eþîr, gund û herêmên wan winda nebin, navê eþîr, gund û herêmên xwe bi xwe re birin û deþt û çiyayê ku tê de niþtecih dibûn ew nav li wan warên xwe yên nû dikirin. Lê feraseta xwînxwar ji bo ku tu car û tu deman ev kes, eþîr bi ser hev du ve nebin, ji ber hev winda bibin, yekî Muqrî bê hemd neyê rastî Miqriyên Midyadê neyê, Surçî bi ser Sûrgûçiyên Stewrê ve nebin, ‘Etmankî dema werin li pismamên xwe bigerin bi ser ‘Etmankiyên Omeriyan, ên Meletê ve nebin û hew xwe li hev û din nedin hev, komikan çênekin, birêxistin nebin navê gund û herêmên wan guherandin. Wan digot dema hinek ji wan bêtin û bipirsin dê rastî pismamên xwe yên biþaftî werin ên ku navên gundên wan bûne Bayrakli, Turkalý, Irmaklý Bayýrlý Bozbezli û her wekî din …

Tiþtekî hê balkêþtir jî deranîna zagona paþnavan e. Feraseta derxistina paþnavan jî heman feraseta guherandina navê gund û herêman e; belkî hîn jî kambaxtir e.

Mînak; berî derêxistina zagona paþnavan her beþên civakê bi navê eþîra xwe, bi navê bavikê xwe dihatin zanîn. Dema hewarek dadiket çi li hember dewletê, çi jî li hember eþîrên dijber, yek radibû dengê xwe li eþîra xwe yan jî bavikê xwe dikira “Rabin ser xwe Heverkîno îro Hevêrkaniye” dema wisa bigotana, eþîra Heverkiyan hemû ji koç û mal dest diavêtin tiving û rext û xencerên xwe û bi yek carê amade dibûn. Lê mixabin bi derketina zagona paþnavan re eþîr, bavik ji hev parçe parçe bûn. Belkî hûn bibêjin çawa? Ez ê niha ji we re bêjim. Mînak; Ez Wezrînî me. Wezrîn baskekî Aþîta ye ku pir ji kevn ve ji eþîrê qetiya ye û ji hezar salî zêde ye ku ev gund ava ye. Du bask e ev gund. Mala Hisên û mala Qaso yan jî Þehlî. Gundekî serbixwe bû Wezrîn. Di navbera çar eþîran de serxwebûna xwe diparast. Dema þerê wan û yekê ji van eþîran derketa ji civandina wan re yek gotin bes bû. “ Rabin ser xwe Hisênkîno, dest bavêjin çapiliyan..” Tenê bes bû ku hemû Hisênkî di çend kêliyan de li hev biciviyana…

Lê piþtî ku paþnav bi wan ve zeliqandin tenê Hisênkî bûne 30-40 parçeyî. Û ya herî mixabe, tenê yên ku paþnavên wan yek in, xwe xizm û pismamê hev du dihesibînin. Li ser vê yekê ez ê mînakeke pir balkêþ ji we re binivîsim û dawî li vê mijarê bînim.

Di salên 1965’an de dibistaneke ku ji sac ango baraka ku jê re dibêjin li gundê me yê nû Difnê çêkiribûn. Mala Xwedê ava wê çaxê em ji çaxê mektebê derbas bûbûn, me zêde di berqefaka xwe de nebiþavtin. Birayê min, kurmamê min û keçpismama bavê min bi hev re diçûn dibistanê. Keçmama min Wesfiye ji bavê xwe tenê ew keç bû, zarokên mektebê li Wesfiyayê dixin, bela xwe tê didin, dijûna jê re dibêjin lê ne birayê min, ne jî kurmamê min lê xwedî dernayên. Rehmetiyê bavê min jî ji dûr ve li vê rewþê temaþe dike. Piþtî ku zarok têne malê bi birê min û birazê xwe de hêrs dibe; “ Kuro bênamûsno, çima zarokan li dotmama we dide û we dengê xwe nekir?” Çi bêjin baþ e ev her du zarok hûn dizanin? “Bîze ne, o Yaman’dir, bîzîmkî Akdag’dir niye kariþalim” (Ji me re çi, paþnavê wê Yaman e, ê me Akdag e. Çima em ê ser re werin”. Lewre di malbata me de 30-40 paþnav hebûn. Baþ tê bîra min bavê min ji vê yekê pir hêrs bûbû hema bêje li ser vê yekê ders dida me û dijûnî vê feraseta xasûkî ya qirêj dikirin… Bi vê mijarê ve girêdayî dixwazim xasûkiyek bozbeyariyan a ku li ser goristana qedîm a ku jê re goristana Mecûsiyan dihat gotin pêk anîn vebêjim. Ev goristan li Heskîfê bû.

Sal 1968 bû, ez bawer im. Pira Heskîfê a nû ku inþaeta wê qediya bû, plana riya ku dê biçûya Kercews û Midyadê di nav wê goristana qedîm re derbas dikirin. Jixwe berî ku pir çêbe plana ku rê di nav goristanê derbas bikin, hatibû xêzkirin. Ew jî ne bes bû, ji niþka ve serokwezîrê Tirkiyeyê yê humanîst û ê xoþewîst fermanekê derdixe ku ha hakê ji gelê Heskîfê yên di wan þikevtên kevnare de dijiyan re xaniyên “hemdemî” çêbikin. Dê 245 xaniyên belaþ ji welatî û “birayên” xwe yên heskîfî re çêbikirana. Qaþo li erdekî rast ku bikariya 140 xaniyan tê de çêkin digeriyan. Lê ew ger û lêkolîn jî xasûkiyeke ji ya bozberiyan bû. Lewra ji zû ve cihê ku wan xaniyên wek qinikên mirîþkan li ser çêkiran hatibû diyar kirin. Ew jî ser wê goristana qedîm bû. Gorê Kurdistanê hemû çêkirîbûn. Kêlê goran metreyek bilind û neqiþandî bûn. Kêla bênivîs hema bêje tunebû. Li ser gelek kêlikan sembola rojê hebû. Lê me belengazên xwedê, hay ji van nivîs û dawera rojê tunebûn. Qaþo zanyarên me Mecûsî jî kafir dizanibûn û wisa hînî me kiribûn. Ji xwe dayik û bavên me ji zû ve bûbûn korê zanyariyê. Her wiha mîzkirina bi wan kêlikan ve xêr bû li gor “zanyarên” me. Lê bozbeyariyan wateya wan kêlên bi dawerên rojê ji zû ve dizanîbûn. Ditirsiyan ku zarokên kurdan di pêþorejê de bixwînin û ew jî bi wateya wan nivîs û daweran bihesin. Lewra dîroka kurdan di wir de veþartî bû. Ji ber wê yekê bi lez û bez dozerê xwe berdan ser û her der sererast kiribûn. Ew kêlên ku her yek ji wan dîrokçeyek bû, hûr û hela kiribûn û xistibûn riknê wan xanîkên weke koxikan. Xwezî xanîbûna jî. Ez ber wê jî nakevim, bêedebî û bêsinciya herî mezin bozbeyariyan çalên mitêvskên( tuwalet) wan xaniyan bi destên kurdan li ser gorên bapîrên me dan kolandin û bi me bixwe rojê sê caran bi gora pêþiyê me de dane kirin. Ango me xwe bi xwe bi gora pêþiyê xwe ve dikir. Gelo bêsincîtiyeke wiha di dinyayê de hatiye dîtin?

07-05-2008 12:15   Editor Published in Forum, Forum

This entry was posted on 07-05-2008 12:15  . You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. This article was favoured 4 time. You can leave a comment. Last update on 07-05-2008 12:15
Views: 49

Users' Comments (0)

Average user rating    (0 vote)

No comment posted